Số hiệu chuyến bay đọc thế nào: mã hãng, chẵn lẻ và chiều đi về

Số hiệu chuyến bay gồm mã hãng hai ký tự của IATA cộng tối đa bốn chữ số, ví dụ VN 245 hay VJ 133. Không có luật quốc tế bắt chẵn lẻ, nhưng phần lớn hãng theo một quy ước nội bộ: chiều đi một số, chiều về số liền kề, thường lẻ đi chẵn về; ở Mỹ nhiều hãng lại dùng số chẵn cho hướng đông và bắc. Trên tần số radio, cùng chuyến đó được gọi bằng mã hãng ba chữ của ICAO và một hô hiệu riêng.

Cấu trúc của một số hiệu chuyến bay

Theo chuẩn lịch bay của IATA (SSIM), một số hiệu chuyến bay thương mại có ba phần:

1. Mã hãng: hai ký tự, có thể là chữ và số, ví dụ VN, VJ, QH, SQ, 9W.
2. Số chuyến: từ 1 đến 4 chữ số.
3. Hậu tố tuỳ chọn: một chữ cái, dùng trong vận hành khi cần tách hai chuyến trùng số, ví dụ một chuyến bị lùi sang ngày hôm sau trong khi chuyến cùng số của hôm đó vẫn bay.

Vì giới hạn bốn chữ số, mỗi hãng có tối đa 9.999 số cho mỗi ngày. Nghe thừa, nhưng hãng lớn còn phải để dành số cho chuyến liên danh, chuyến thuê, chuyến bay kỹ thuật, nên việc phân dải số là cả một bài toán quy hoạch.

Mã hãng hai chữ và ba chữ

Mỗi hãng có hai mã, do hai tổ chức khác nhau cấp:

Mã IATA hai ký tự là thứ in trên vé và bảng giờ bay. Vì chỉ có hai ký tự, tổng số tổ hợp ít, nên IATA cho phép mã có chữ số (như 9W, 5J) và có cơ chế cấp lại mã của hãng đã ngừng bay. Thậm chí có trường hợp hai hãng ở hai vùng khác nhau dùng chung một mã IATA, gọi là "mã kiểm soát dùng chung", với điều kiện đường bay không chồng lên nhau.

Mã ICAO ba chữ dùng trong kế hoạch bay và liên lạc không lưu. Ba chữ cho nhiều tổ hợp hơn, không trùng, và đi kèm một hô hiệu (callsign) là từ dùng khi gọi trên radio. Có hãng chọn hô hiệu gần tên hãng, có hãng chọn từ riêng: British Airways gọi là "Speedbird", theo biểu tượng chim của hãng tiền thân Imperial Airways. Chuyến BA 15 trên vé sẽ thành "Speedbird One Five" trên tần số.

Chẵn lẻ và chiều đi về: quy ước, không phải luật

Câu hỏi hay gặp nhất: số lẻ là chiều đi, số chẵn là chiều về phải không? Câu trả lời ngắn: thường là vậy, nhưng đó là quy ước của từng hãng. IATA không bắt buộc. Có vài kiểu phổ biến:

• Cặp số liền kề: chiều đi số lẻ, chiều về số chẵn ngay sau. Nhiều hãng châu Á và châu Âu làm vậy, nhìn số là biết hai chuyến là "một cặp" quay vòng cùng tàu bay.
• Theo hướng địa lý: nhiều hãng Mỹ dùng số chẵn cho chuyến bay hướng đông hoặc hướng bắc, số lẻ cho hướng tây hoặc nam.
• Theo căn cứ: chuyến rời căn cứ chính mang số lẻ, chuyến quay về căn cứ mang số chẵn.

Với các hãng Việt Nam, cách phân dải số cũng là chuyện nội bộ, có thay đổi theo mùa lịch bay. Vì vậy đừng suy chiều bay chỉ từ chẵn lẻ; nhìn mã sân bay đi và đến mới chắc.

Số ít chữ số thường dành cho đường bay "át chủ bài"

Nhiều hãng dành số một hoặc hai chữ số cho đường bay biểu tượng, đường dài nhất hoặc lâu đời nhất. Qantas dùng QF1 cho đường bay London – Sydney nối chuyến, kế thừa từ "đường Kangaroo" lịch sử. British Airways từng dùng BA1 và BA2 cho chuyến Concorde. Số càng nhỏ, đường bay càng "danh giá" là một thói quen tiếp thị, không phải quy định.

Dải số theo loại chuyến

Mỗi hãng có bảng phân dải riêng, nhưng mẫu chung khá giống nhau:

Đây chỉ là khuôn mẫu để hình dung. Thấy một chuyến có số bốn chữ số bắt đầu bằng 5 hay 8, nhiều khả năng đó là số liên danh: bạn mua vé của hãng A nhưng ngồi trên máy bay của hãng B.

Liên danh: một chuyến, nhiều số

Trên bảng giờ bay ở nhà ga quốc tế, một dòng có thể luân phiên hiện ba bốn số hiệu khác nhau cho cùng một giờ khởi hành. Đó là chuyến liên danh (codeshare). Hãng khai thác thật gọi là "operating carrier", các hãng bán chỗ là "marketing carrier". Máy bay, tổ bay, cửa ra máy bay chỉ có một, theo hãng khai thác.

Điều thực tế cần nhớ:

• Làm thủ tục ở quầy của hãng khai thác, không phải hãng in trên vé.
• Quy định hành lý có thể theo hãng bán vé hoặc hãng khai thác tuỳ hành trình; cần đọc kỹ điều kiện vé.
• Kiểm soát viên không lưu chỉ biết một số: số của hãng khai thác.

Số trên vé và hô hiệu trên radio có thể khác nhau

Ít ai biết rằng số hiệu bạn đọc trên vé chưa chắc là thứ phi công nói trên tần số. Ở bầu trời đông đúc, hai chuyến của cùng hãng với số na ná nhau (chẳng hạn 1234 và 1243) dễ khiến tổ bay nhận nhầm huấn lệnh của chuyến kia. Châu Âu từng có chương trình riêng để giảm "hô hiệu tương tự". Cách hay dùng là đổi sang hô hiệu chữ – số: chuyến trên vé là BA 123 nhưng trên radio có thể là "Speedbird Two Two Kilo Papa". Kế hoạch bay ghi hô hiệu này, còn hành khách vẫn thấy BA 123.

Cũng vì lý do an toàn, khi đọc số trên radio, phi công đọc từng chữ số: chuyến 245 là "two four five", không phải "two hundred forty-five". Chi tiết cách đọc chữ số trong vô tuyến nằm ở bài về bảng chữ cái phiên âm.

Số hiệu thay đổi khi nào

• Đổi mùa lịch bay: hai lần mỗi năm, vào mùa hè và mùa đông theo lịch IATA, hãng có thể sắp xếp lại số.
• Đường bay mới hoặc đổi giờ lớn: chuyến dời từ sáng sang tối có thể nhận số mới để giữ trật tự dải số.
• Sau sự cố nghiêm trọng: theo thông lệ, nhiều hãng ngừng dùng số hiệu của chuyến gặp nạn, vì tôn trọng nạn nhân và tránh gây hoang mang.
• Chuyến bị hoãn sang ngày khác: có thể mang hậu tố chữ cái để phân biệt với chuyến cùng số của ngày hôm đó.

Góc nhìn hôm nay: đọc số hiệu cho có lợi

Khi tra trạng thái chuyến bay, gõ mã hãng hai ký tự cộng số (VN245) là cách nhanh nhất; nhiều trang theo dõi chấp nhận cả mã ba chữ (HVN245). Nếu vé liên danh, tra theo số của hãng khai thác để thấy đúng tàu bay và cửa ra. Người mê hàng không có thể thử một việc thú vị: chọn một cặp chuyến đi về trên đường bay quen thuộc, theo dõi vài ngày, sẽ thấy cùng một tàu bay quay vòng qua những số liền kề, đúng như logic chẵn lẻ của hãng.