Mã sân bay IATA là ba chữ cái do Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) cấp cho từng sân bay để in lên vé, thẻ hành lý và bảng giờ bay. Tân Sơn Nhất mang mã SGN vì mã được đặt theo tên thành phố Sài Gòn từ thời trước 1975 và chưa bao giờ đổi; Hà Nội là HAN, Đà Nẵng là DAD. Một mã đã cấp gần như không bao giờ bị thu hồi, nên nhiều mã hôm nay là "hoá thạch" của tên gọi cũ.
Ba chữ cái dùng để làm gì
Mỗi ngày, một sân bay cỡ Tân Sơn Nhất xử lý hàng chục nghìn kiện hành lý và hàng trăm chuyến bay. Trên thẻ hành lý không có chỗ cho chữ "Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất". Nhân viên phân loại ở băng chuyền chỉ cần nhìn ba chữ to tướng: SGN, HAN, ICN, NRT. Đó là công việc chính của mã IATA: một cái tên ngắn, không trùng, ai trong ngành cũng đọc được, máy cũng xử lý được.
Mã IATA xuất hiện ở:
- Vé điện tử và thẻ lên máy bay: chặng bay ghi dạng SGN–HAN.
- Thẻ hành lý: chữ to nhất trên tem là mã sân bay đến cuối cùng, kèm mã các điểm nối chuyến.
- Hệ thống đặt chỗ: khi đại lý tra chỗ trống, họ gõ mã chứ không gõ tên.
- Bảng giờ bay, lịch khai thác, hợp đồng thuê chuyến và cả thống kê thương mại.
Còn phi công, kiểm soát viên không lưu và cơ quan khí tượng lại dùng một hệ mã khác, bốn chữ cái, do ICAO cấp: Tân Sơn Nhất là VVTS, Nội Bài là VVNB. Hai hệ chạy song song, mỗi hệ phục vụ một phía của sân bay. Mã ICAO có bài riêng; bài này chỉ nói về ba chữ cái mà hành khách nhìn thấy.
Ai cấp mã và theo luật nào
IATA quản lý danh sách mã địa điểm theo một nghị quyết riêng (Resolution 763) và công bố trong ấn phẩm danh bạ mã. Hãng bay, sân bay hoặc cơ quan quản lý gửi đề nghị; IATA kiểm tra xem tổ hợp còn trống không, có dễ nhầm với mã đang dùng không, rồi mới cấp. Vài nguyên tắc đáng biết:
- Mỗi mã là duy nhất trên toàn cầu. Ba chữ cái từ A đến Z cho khoảng 17.576 tổ hợp, nghe nhiều nhưng đã dùng tới hàng nghìn, và nhiều tổ hợp bị né vì dễ nhầm.
- Mã không chỉ dành cho sân bay. Ga đường sắt, bến xe buýt có bán vé liên vận với hãng bay cũng có thể có mã IATA.
- Có mã thành phố riêng cho đô thị có nhiều sân bay: LON (London), NYC (New York), PAR (Paris), TYO (Tokyo). Gõ LON vào hệ thống đặt chỗ, máy sẽ trả về cả Heathrow (LHR), Gatwick (LGW), Stansted (STN)…
- Mã gần như không bao giờ bị đổi, vì đổi là phải sửa hàng triệu bản ghi trong hệ thống đặt chỗ, phân loại hành lý, giá vé.
Vì sao SGN, HAN, DAD: giải mã các sân bay Việt Nam
Phần lớn mã IATA ở Việt Nam lấy theo tên thành phố hoặc tên sân bay. Chỗ thú vị là những mã không khớp tên gọi hôm nay.
| Sân bay | Mã IATA | Gốc của mã |
|---|---|---|
| Tân Sơn Nhất (TP.HCM) | SGN | Sài Gòn, tên thành phố khi mã được cấp |
| Nội Bài (Hà Nội) | HAN | Hà Nội |
| Đà Nẵng | DAD | Da Nang, lấy D-A và chữ D cuối |
| Cam Ranh (Khánh Hoà) | CXR | Cam Ranh, chữ X lấp chỗ trống |
| Phú Quốc (An Giang) | PQC | Phu Quoc |
| Cát Bi (Hải Phòng) | HPH | Hai Phong, theo thành phố chứ không theo tên sân bay |
| Phú Bài (Huế) | HUI | Hue |
| Cần Thơ | VCA | Chữ V đứng đầu, giống nhiều sân bay nhỏ cũ |
| Liên Khương (Lâm Đồng) | DLI | Dalat, theo thành phố Đà Lạt |
| Vân Đồn (Quảng Ninh) | VDO | Van Don |
| Côn Đảo (TP.HCM) | VCS | Côn Sơn, tên đảo lớn nhất, có chữ V đầu |
| Điện Biên | DIN | Dien Bien |
Ba bài học rút ra từ bảng:
- Mã bám theo thành phố, không theo tên sân bay. HPH là Hải Phòng chứ không phải Cát Bi; DLI là Đà Lạt chứ không phải Liên Khương. Hành khách tìm vé theo nơi mình muốn tới, nên cách đặt này tiện cho bán vé.
- Tên thành phố đổi, mã giữ nguyên. SGN là ví dụ điển hình. Thành phố đổi tên năm 1976 nhưng mã vẫn là SGN, và tên Sài Gòn sống tiếp trên mọi tấm thẻ hành lý. Mọi hệ thống phân loại, giá vé, hợp đồng trên thế giới đã quen SGN; đổi sang một mã mới chỉ gây nhầm lẫn.
- Khi tổ hợp "đẹp" đã có chủ, người ta chèn chữ khác. CXR không có chữ X nào trong "Cam Ranh"; chữ V ở VCA, VCS, VDO là cách làm hay gặp với các sân bay nhỏ ở Việt Nam.
Sân bay Long Thành (Đồng Nai) và Gia Bình (Bắc Ninh) là hai cái tên mới. Khi một sân bay mới thay thế hoặc chia việc với sân bay cũ, việc giữ hay chuyển mã là quyết định có hệ quả lớn, xem ví dụ Bangkok bên dưới.
Những mã nổi tiếng khó đoán trên thế giới
Nhìn ra ngoài, nhiều mã chỉ hiểu được khi biết lịch sử.
LAX và chữ X thừa
Thời đầu ngành bay thương mại ở Mỹ, nhiều sân bay dùng luôn mã hai chữ của trạm thời tiết: Los Angeles là LA, Portland là PD. Khi chuẩn chuyển sang ba chữ cái, cách đơn giản nhất là thêm X: LAX, PDX. Chữ X không có nghĩa gì, chỉ là miếng đệm.
ORD: Chicago mà không có chữ C
Sân bay O'Hare của Chicago xây trên nền một khu tên là Orchard Place, sân bay thời đầu gọi là Orchard Field. Mã ORD ra đời từ đó. Sân bay đổi tên thành O'Hare năm 1949, mã vẫn ở lại. Hành lý đi Chicago tới giờ vẫn dán chữ ORD.
Canada bắt đầu bằng Y
Toronto Pearson là YYZ, Vancouver là YVR, Montréal-Trudeau là YUL. Gốc của chữ Y nằm ở hệ mã trạm thời tiết và trạm vô tuyến cũ của Canada; tới nay gần như mọi sân bay Canada có mã IATA bắt đầu bằng Y. Hai chữ sau nhiều khi không liên quan tới tên thành phố.
Những chữ cái bị né
Ở Mỹ, chữ N đầu mã từng được dành cho hải quân, chữ K và W gắn với hiệu đài phát thanh, nên các sân bay thành phố bắt đầu bằng những chữ đó phải tìm đường vòng: Newark thành EWR, Nashville thành BNA (theo tên Berry Field Nashville). Chữ Q cũng ít được dùng làm chữ đầu vì nhóm mã Q trong vô tuyến điện mang nghĩa riêng.
Khi sân bay mới thay sân bay cũ
Năm 2006, Suvarnabhumi mở cửa và nhận luôn mã BKK của Bangkok; sân bay cũ Don Mueang chuyển sang DMK. Năm 1998, Chek Lap Kok thay Kai Tak và giữ mã HKG. Cách làm này giúp hành khách và hệ thống không phải học lại: "đi Hồng Kông" vẫn là HKG, chỉ có đường băng là dời ra đảo.
Mã IATA khác mã ICAO ở chỗ nào
| Tiêu chí | Mã IATA | Mã ICAO |
|---|---|---|
| Số chữ | 3 | 4 |
| Cơ quan cấp | IATA, hiệp hội các hãng bay | ICAO, tổ chức liên chính phủ thuộc Liên Hợp Quốc |
| Người dùng chính | Hành khách, đại lý, hãng bay, hành lý | Phi công, không lưu, khí tượng, kế hoạch bay |
| Cấu trúc | Không theo vùng, tuỳ lịch sử | Chữ đầu là vùng, chữ thứ hai thường là nước |
| Ví dụ | SGN, HAN, DAD | VVTS, VVNB, VVDN |
| Sân bay không có khách thương mại | Thường không có mã | Thường vẫn có mã |
Một sân bay quân sự hay một bãi đáp trực thăng có thể có mã ICAO mà không có mã IATA, vì nó không bán vé. Ngược lại, một ga tàu có thể có mã IATA mà không có mã ICAO, vì không có máy bay nào hạ cánh ở đó.
Đọc mã trên thẻ hành lý và vé như người trong nghề
Trên thẻ hành lý ký gửi, mã của điểm đến cuối cùng in to nhất. Nếu có nối chuyến, các mã trung gian xếp theo thứ tự, mỗi mã kèm số hiệu chuyến. Một tem đi SGN – ICN – ORD sẽ có ORD to ở đầu, rồi đến các dòng chặng. Nhân viên làm thủ tục thường đọc lại mã cho hành khách nghe: đây không phải thủ tục cho có. Nhầm một chữ cái, chẳng hạn SGN thành SIN, kiện hành lý có thể đi Singapore trong khi chủ nó đi TP.HCM.
Mấy cặp mã dễ nhầm hay được nhắc trong ngành:
- SGN (TP.HCM) và SIN (Singapore Changi).
- HAN (Hà Nội) và HKG (Hồng Kông) khi viết tay vội.
- DAD (Đà Nẵng) và DAC (Dhaka) chỉ khác một chữ cuối.
- PQC (Phú Quốc) và PQQ, một sân bay ở Úc.
Khi tự đặt vé trên mạng, hãy nhìn mã chứ đừng chỉ nhìn tên. Nhiều thành phố có hai sân bay; nhiều tên thành phố trùng nhau giữa các nước.
Góc nhìn hôm nay: tra mã và tự kiểm
Muốn tra mã một sân bay, nguồn gốc nhất là danh bạ mã của IATA (có công cụ tra trên trang của IATA). Các trang theo dõi chuyến bay cũng hiển thị cả mã IATA lẫn ICAO cho mỗi sân bay. Vài thói quen nhỏ giúp tránh sự cố:
- Khi nhận thẻ hành lý ở quầy, liếc chữ to nhất xem có đúng mã nơi mình xuống không.
- Khi đặt vé chặng nối, kiểm tra mã sân bay đến của chặng trước và sân bay đi của chặng sau có trùng nhau không; ở London hay Tokyo, hai mã khác nhau nghĩa là phải đổi sân bay.
- Khi đọc tin "sân bay mới được cấp mã", hãy phân biệt mã IATA (cho bán vé) với mã ICAO (cho bay).
Lần tới thấy chữ SGN trên tấm thẻ hành lý, có thể nghĩ tới nó như một dấu tích: ba chữ cái được đặt từ hồi thành phố còn tên Sài Gòn, vẫn đi khắp thế giới mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sân bay Tân Sơn Nhất có mã SGN?
SGN lấy từ tên Sài Gòn, tên thành phố lúc mã được cấp. Sau khi thành phố đổi tên, IATA vẫn giữ mã vì đổi mã sẽ phải sửa hàng triệu bản ghi trong hệ thống đặt chỗ, giá vé và phân loại hành lý trên toàn thế giới.
Mã sân bay IATA do ai cấp?
Do Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) cấp theo nghị quyết về mã địa điểm. Hãng bay hoặc sân bay đề nghị, IATA kiểm tra tổ hợp còn trống và không dễ nhầm với mã khác rồi mới công bố.
Mã IATA và mã ICAO khác nhau thế nào?
Mã IATA có ba chữ, dùng cho vé, hành lý, đặt chỗ. Mã ICAO có bốn chữ, dùng trong kế hoạch bay, liên lạc không lưu và bản tin thời tiết. Ví dụ Tân Sơn Nhất là SGN theo IATA và VVTS theo ICAO.
Sân bay Cát Bi mã là gì?
Cát Bi (Hải Phòng) có mã IATA là HPH, đặt theo tên thành phố Hải Phòng chứ không theo tên sân bay. Mã ICAO của Cát Bi là VVCI.
Vì sao mã sân bay Canada đều bắt đầu bằng chữ Y?
Chữ Y bắt nguồn từ hệ mã trạm thời tiết và trạm vô tuyến cũ của Canada. Khi các sân bay được cấp mã ba chữ, gần như tất cả giữ chữ Y ở đầu, như YYZ của Toronto hay YVR của Vancouver.
Mã thành phố như LON, NYC dùng để làm gì?
Mã thành phố gom mọi sân bay của một đô thị lại. Gõ LON khi tìm vé, hệ thống sẽ trả về chuyến đến Heathrow, Gatwick, Stansted và các sân bay khác của London, giúp so sánh giá và giờ bay dễ hơn.
