Sân bay Gia Bình (Bắc Ninh): sân bay thứ hai của vùng Thủ đô ra sao

Sân bay Gia Bình nằm ở phía nam tỉnh Bắc Ninh, cách trung tâm Hà Nội khoảng 40 km về phía đông, được bổ sung vào quy hoạch hệ thống cảng hàng không năm 2025 với vai trò cảng hàng không quốc tế, chia tải cho Nội Bài. Đây là sân bay lớn đầu tiên ở miền Bắc do doanh nghiệp tư nhân đề xuất và đầu tư. Các con số công suất, diện tích, tiến độ được công bố tới nay nên hiểu là mục tiêu quy hoạch, sẽ còn được cụ thể hoá qua từng bước phê duyệt và thi công.

Vì sao vùng Thủ đô cần sân bay thứ hai

Nội Bài hiện là cửa ngõ hàng không duy nhất của Hà Nội và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Trước năm 2020, sân bay đã phục vụ gần 30 triệu lượt khách mỗi năm, sát công suất nhà ga. Quy hoạch chi tiết Nội Bài cho phép mở rộng tới khoảng 100 triệu khách/năm vào năm 2050, nhưng phải xây thêm đường băng, nhà ga và giải phóng mặt bằng rất lớn ở phía bắc Hà Nội.

Người làm quy hoạch sân bay nhìn vấn đề theo ba lớp:

• Rủi ro một điểm: cả vùng chỉ có một sân bay lớn thì khi đường băng phải sửa, thời tiết xấu hay sự cố kéo dài, không có nơi chia tải gần. Máy bay phải chuyển hướng đi Cát Bi (Hải Phòng), Vân Đồn (Quảng Ninh) hoặc Thọ Xuân (Thanh Hoá), xa hơn nhiều.
• Hướng phát triển đô thị: Hà Nội và các tỉnh lân cận đang lớn dần về phía đông và phía nam, trong khi Nội Bài nằm ở phía bắc. Khách từ Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng hay Ninh Bình đều phải vượt sông Hồng, đi qua nội đô hoặc vành đai để ra sân bay.
• Hàng hoá công nghiệp: vùng Bắc Ninh – Bắc Giang cũ là cụm sản xuất điện tử lớn, nhiều linh kiện đi bằng đường hàng không. Một sân bay ngay giữa vùng nhà máy rút ngắn thời gian từ dây chuyền tới khoang hàng.

Thực ra ý tưởng sân bay thứ hai cho vùng Thủ đô đã có từ lâu. Quy hoạch tổng thể hệ thống cảng hàng không ban hành năm 2023 nêu việc nghiên cứu một sân bay ở phía nam Hà Nội sau năm 2030. Gia Bình là phương án đi trước, ở phía đông, được đưa vào quy hoạch khi bản quy hoạch được điều chỉnh năm 2025.

Vị trí: vì sao chọn một vùng đồng bằng ven sông

Gia Bình là vùng đất thấp, bằng phẳng ở phía nam sông Đuống, thuộc tỉnh Bắc Ninh sau khi tỉnh này hợp nhất với Bắc Giang năm 2025. Với người làm sân bay, một khu đất tốt cần đủ năm điều kiện:

1. Đất phẳng, rộng, đủ đặt đường băng dài trên 3.000 m cùng vùng an toàn hai đầu.
2. Tĩnh không thông thoáng: không có núi, đồi hay công trình cao nằm trên hướng tiếp cận. Đồng bằng Bắc Bộ phía đông Hà Nội đáp ứng tốt điều này hơn phía bắc và phía tây, nơi có núi Sóc Sơn, Tam Đảo, Ba Vì.
3. Vùng trời không chồng chéo với Nội Bài và các sân bay quân sự lân cận.
4. Đường bộ kết nối nhanh về trung tâm.
5. Ít dân cư phải di dời và ít ảnh hưởng tiếng ồn.

Điểm cần lưu ý là nền đất. Vùng đồng bằng ven sông thường có lớp đất yếu dày, phải xử lý nền kỹ bằng gia tải, bấc thấm hoặc cọc trước khi rải mặt đường băng. Đây là phần việc ít ai thấy nhưng quyết định tuổi thọ của đường băng; nhiều đường băng ở đồng bằng phải sửa sớm vì lún không đều.

Gia Bình và Nội Bài: hai sân bay trong một vùng trời

Hai sân bay cách nhau khoảng 50 km theo đường chim bay là chuyện bình thường ở các thành phố lớn. London có Heathrow và Gatwick, Tokyo có Haneda và Narita, Bangkok có Suvarnabhumi và Don Mueang. Nhưng muốn khai thác trơn tru, kiểm soát không lưu phải thiết kế lại vùng tiếp cận chung của cả khu vực.

Trong thực tế khai thác, mỗi sân bay cần những "hành lang" riêng cho máy bay đến và đi. Nếu hướng đường băng của hai sân bay không phối hợp, luồng máy bay hạ cánh xuống sân này có thể cắt ngang luồng cất cánh của sân kia. Giải pháp thường dùng là thiết kế các phương thức bay theo vệt cố định, phân tầng độ cao và để một cơ sở tiếp cận chung điều hành cả hai sân bay. Ở Việt Nam, việc này do Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam làm, và thường phải xong trước khi sân bay mới đón chuyến đầu tiên.

Một sân bay do tư nhân đầu tư khác gì

Ở Việt Nam, phần lớn sân bay do ACV đầu tư và khai thác. Trước Gia Bình, đã có Vân Đồn ở Quảng Ninh là sân bay đầu tiên do tư nhân bỏ vốn theo hình thức hợp đồng BOT, khai trương cuối năm 2018. Kinh nghiệm từ Vân Đồn cho thấy ba điểm:

• Xây nhanh: doanh nghiệp tư nhân thường chủ động vốn và ra quyết định nhanh hơn, nên tiến độ thi công có thể ngắn.
• Lấp đầy đường bay mới là bài toán khó nhất: sân bay có đường băng và nhà ga rồi, nhưng hãng bay chỉ mở đường bay khi có khách. Vân Đồn nhiều năm có lượng khách thấp hơn kỳ vọng.
• Các dịch vụ nhà nước vẫn phải có mặt: dù sân bay tư nhân, kiểm soát không lưu, hải quan, công an cửa khẩu, cảng vụ vẫn là cơ quan nhà nước. Khai thác chỉ bắt đầu khi đủ các bên này.

Với Gia Bình, lợi thế lớn là vị trí gần Hà Nội và vùng công nghiệp, nên không gặp cảnh "sân bay xa khách" như Vân Đồn. Bài toán còn lại là chia đường bay với Nội Bài: hãng nào chuyển, chuyến nào ở lại, khách nối chuyến đi đâu.

Đường kết nối: yếu tố quyết định thành bại

Khách đi máy bay đo một sân bay bằng thời gian từ nhà tới quầy thủ tục, không bằng số kilômét. Gia Bình được hưởng lợi từ mạng đường đang hình thành quanh Hà Nội:

• Đường Vành đai 4 vùng Thủ đô đi qua Hà Nội, Hưng Yên và Bắc Ninh, giúp xe từ phía nam và phía tây tới vùng sân bay không phải qua nội đô.
• Cao tốc Hà Nội – Hải Phòng và Quốc lộ 5 ở phía nam, Quốc lộ 18 và cao tốc Hà Nội – Bắc Giang ở phía bắc.
• Trục đường nối trực tiếp từ trung tâm Hà Nội về phía Gia Bình được đề xuất cùng dự án; tiến độ và hướng tuyến cần đối chiếu với thông báo của tỉnh Bắc Ninh và thành phố Hà Nội.

Nếu có trục đường thẳng và cầu vượt sông Đuống thuận lợi, thời gian từ trung tâm Hà Nội tới Gia Bình có thể tương đương đi Nội Bài. Nếu không, sân bay sẽ phù hợp trước hết với khách và hàng hoá của chính vùng phía đông.

Những điều nên theo dõi trong vài năm tới

Người quan tâm tới Gia Bình nên để ý vài cột mốc quan trọng hơn các tin "sắp xong":

1. Phê duyệt quy hoạch chi tiết cảng hàng không: văn bản này nêu cụ thể số đường băng, vị trí nhà ga, diện tích.
2. Thiết kế phương thức bay và phân vùng trời: chỉ khi xong mới biết Gia Bình và Nội Bài cùng khai thác thế nào.
3. Cấp mã sân bay ICAO và IATA: dấu hiệu sân bay chuẩn bị đi vào hệ thống đặt vé toàn cầu.
4. Bay kiểm tra hiệu chuẩn thiết bị dẫn đường: bước cuối trước khai thác thương mại.
5. Công bố đường bay đầu tiên của các hãng.

Nguồn tin đáng tin là Cục Hàng không Việt Nam, Uỷ ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh và thông báo chính thức của chủ đầu tư.

Gia Bình trong bức tranh chung của miền Bắc

Khi Gia Bình đi vào khai thác, miền Bắc sẽ có một chùm sân bay khá dày trong bán kính 150 km quanh Hà Nội: Nội Bài, Gia Bình, Cát Bi ở Hải Phòng, Vân Đồn ở Quảng Ninh và Thọ Xuân ở Thanh Hoá. Mỗi sân bay sẽ phải tìm vai riêng. Nội Bài giữ vai cửa ngõ quốc tế và trục nối chuyến của các hãng lớn. Cát Bi phục vụ Hải Phòng và có nhiều chuyến hàng hoá. Vân Đồn hướng tới du lịch vịnh Hạ Long. Gia Bình có thể vừa chia tải hành khách cho Hà Nội, vừa làm sân bay hàng hoá cho vùng công nghiệp. Vai trò cụ thể sẽ do thị trường và các hãng bay quyết định trong thực tế, không chỉ do bản quy hoạch.