TWA Flight Center của Eero Saarinen: nhà ga cánh chim ở sân bay JFK

TWA Flight Center là nhà ga của hãng Trans World Airlines tại sân bay John F. Kennedy (New York), do kiến trúc sư Eero Saarinen thiết kế, khánh thành năm 1962. Công trình nổi tiếng với bốn vỏ mái bê tông mỏng cong vút như đôi cánh chim đang sải, không có một góc vuông nào trong sảnh chính. Nhà ga ngừng phục vụ hành khách năm 2001 và từ năm 2019 trở thành sảnh của khách sạn TWA Hotel.

Bối cảnh: khi mỗi hãng bay tự xây nhà ga của mình

Cuối thập niên 1950, sân bay Idlewild của New York (đổi tên thành John F. Kennedy năm 1963) được quy hoạch theo một ý lạ: thay vì một nhà ga chung, mỗi hãng lớn tự xây nhà ga riêng quanh một khu trung tâm. Các hãng coi nhà ga là tấm danh thiếp. Pan Am dựng nhà ga hình đĩa với mái nhô ra che máy bay. United, American, Eastern đều có công trình riêng.

TWA, khi đó do tỷ phú Howard Hughes nắm quyền kiểm soát, giao lô đất của mình cho Eero Saarinen, kiến trúc sư người Mỹ gốc Phần Lan. Saarinen đã nổi tiếng với Cổng Vòm St. Louis (thắng thi tuyển năm 1948) và trung tâm kỹ thuật General Motors. Yêu cầu của hãng không chỉ là một nhà ga chạy được mà là một hình ảnh: bay là chuyện phấn khích, toà nhà phải nói lên điều đó.

Hình khối: bốn vỏ bê tông gặp nhau ở giữa

Mái sảnh chính gồm bốn vỏ bê tông cốt thép cong hai chiều. Chúng tựa lên bốn trụ hình chữ Y đứng ở bốn góc và gặp nhau ở giữa. Chỗ các vỏ gặp nhau không nối liền mà chừa những khe hẹp lắp kính, nên ánh sáng rọi xuống thành những đường mảnh chạy theo đường cong của mái. Nhìn từ đường dẫn vào, hai vỏ hai bên vươn ra như cánh; vỏ phía trước chúi xuống như mỏ chim.

Saarinen nói rõ ông không muốn làm một con chim theo nghĩa đen; hình ảnh chim là điều người xem tự thấy. Có một giai thoại hay được kể: ông lấy cảm hứng từ vỏ bưởi úp ngược sau bữa sáng. Câu chuyện này lan truyền rộng nhưng nên xem là giai thoại, không phải tài liệu thiết kế.

Không có góc vuông

Bên trong, cái mới thật sự là mọi thứ đều cong theo cùng một ngôn ngữ: cầu thang, lan can, quầy thủ tục, bảng thông báo chuyến bay, ghế ngồi trong khu chờ trũng xuống ("sunken lounge") trải thảm đỏ. Đèn, quạt gió, thậm chí thùng rác cũng được thiết kế đồng bộ. Saarinen gọi toàn bộ là một thế giới thống nhất, nơi từng chi tiết thuộc về cùng một hình khối.

Từ sảnh chính, hai ống hành lang dài trải thảm đỏ, trần cong, dẫn khách ra các khối cửa máy bay. Đó là cảnh hay xuất hiện trong phim ảnh: người mặc vest, phụ nữ đội mũ, đi trong ống đỏ hướng về phía máy bay.

Làm sao xây được một mái như vậy

Năm 1956–1957, khi bản vẽ hoàn thành, máy tính chưa giúp được gì cho hình học tự do. Nhóm thiết kế làm việc chủ yếu bằng mô hình: nhiều mô hình thạch cao, bìa, dây thép ở các tỉ lệ khác nhau, cắt lát để đo đường cong. Các kỹ sư kết cấu của hãng Ammann & Whitney tính toán vỏ mái dựa trên những lát cắt đó.

Khi thi công, mỗi vỏ cần một hệ ván khuôn gỗ uốn cong đỡ bên dưới, dựng trên rừng giàn giáo. Bê tông được đổ liên tục để tránh mạch ngừng nhìn thấy được. Vỏ mỏng ở mép và dày dần về phía trụ, nơi lực dồn xuống. Bốn trụ chữ Y vừa đỡ mái vừa giữ cho cả cụm không xô ra ngoài.

Saarinen mất năm 1961, khi công trình đang thi công. Văn phòng của ông, với các cộng sự Kevin Roche và John Dinkeloo, hoàn thiện nhà ga. Nhà ga mở cửa tháng 5 năm 1962.

Đẹp nhưng sớm chật: số phận của một biểu tượng

TWA Flight Center được thiết kế cho thời máy bay cánh quạt và máy bay phản lực thế hệ đầu, khi một chuyến chở vài chục tới hơn trăm khách. Chỉ vài năm sau khi mở, Boeing 747 xuất hiện (bay thương mại từ năm 1970) với sức chở hàng trăm người mỗi chuyến. Hành lang ống, cửa ra máy bay, khu băng chuyền hành lý đều nhỏ so với nhu cầu mới. Sau đó là soi chiếu an ninh tập trung, thứ mà nhà ga chưa từng được thiết kế để chứa.

TWA cơi nới nhiều lần, thêm khối cửa máy bay mới, nhưng sảnh chính không thể nở ra mà không phá hình khối. Năm 1994, thành phố New York công nhận nhà ga là di sản kiến trúc ("landmark"), cả mặt ngoài lẫn nội thất sảnh chính. Năm 2001, TWA bị American Airlines mua lại và nhà ga ngừng đón khách.

Từ nhà ga bỏ trống thành khách sạn

Gần hai mươi năm, toà nhà đứng trống trong khi sân bay xây nhà ga mới phía sau nó cho JetBlue. Người ta tranh luận nhiều phương án: bảo tàng, nhà hàng, trung tâm hội nghị. Cuối cùng, một dự án khách sạn được chọn.

TWA Hotel mở cửa tháng 5 năm 2019. Sảnh của Saarinen được phục hồi gần như nguyên trạng và làm sảnh khách sạn, nhà hàng, quầy bar. Phòng ngủ nằm trong hai khối nhà mới, thấp, mặt kính tối màu, đứng lùi phía sau để không tranh với vỏ mái. Kính của hai khối này rất dày, nhiều lớp, đủ cách âm để khách nhìn máy bay cất cánh mà gần như không nghe tiếng.

Vài chi tiết làm người mê sân bay thích thú: bảng lật chữ cơ học (loại "split-flap" của hãng Solari) được làm lại và vẫn kêu lạch cạch như xưa; trên sân đỗ phía trước có một máy bay Lockheed Constellation đời cũ được sửa thành quầy bar; ống hành lang đỏ vẫn còn, giờ dẫn sang nhà ga JetBlue.

Mốc thời gian chính

Vì sao giới kiến trúc vẫn nhắc mãi

Có ba lý do. Thứ nhất, TWA Flight Center là đỉnh cao của trào lưu vỏ bê tông mỏng giữa thế kỷ 20, cùng thời với Nhà hát Opera Sydney (khởi công 1959) và các vỏ mái của Félix Candela ở Mexico. Nó chứng minh bê tông có thể bay lên chứ không chỉ đè xuống.

Thứ hai, nó là ví dụ rõ nhất cho ý "nhà ga như cánh cửa vào bầu trời": trải nghiệm bay bắt đầu từ lúc bước vào sảnh, không phải lúc lên máy bay. Rất nhiều nhà ga sau này, từ Kansai tới Madrid Barajas T4, đều nói về cảm giác bay qua mái nhà, dù bằng thép và gỗ chứ không phải bê tông.

Thứ ba, và đây là bài học ngược: một nhà ga gắn quá chặt với một hình khối hoàn hảo thì khó lớn lên. Saarinen tự rút kinh nghiệm này ở nhà ga Dulles (Washington, cũng mở năm 1962): ông thiết kế một sảnh dài có thể nối thêm từng nhịp, và dùng "phòng chờ di động" chở khách ra máy bay để nhà ga không phải mọc thêm hành lang. Hai nhà ga cùng năm của cùng một người cho thấy hai cách nghĩ: biểu tượng trọn vẹn, và cỗ máy biết mở rộng.

Góc nhìn hôm nay: đến xem thế nào

Sảnh TWA Hotel mở cho công chúng, không cần là khách lưu trú. Từ các nhà ga khác của JFK, có thể đi tàu AirTrain tới ga nhà ga 5 rồi đi bộ qua ống hành lang đỏ. Nên đi vào ban ngày để thấy ánh sáng chạy theo khe kính giữa các vỏ mái, và ra ngoài nhìn mặt tiền từ phía đường vào để thấy dáng cánh chim trọn vẹn.

Ai muốn đọc sâu có thể tìm các chuyên khảo về Eero Saarinen, như cuốn Eero Saarinen: Shaping the Future (Yale University Press, 2006) đi kèm triển lãm cùng tên, hoặc lưu trữ bản vẽ của văn phòng Saarinen ở Đại học Yale. Tài liệu ảnh thời 1962 của nhiếp ảnh gia Ezra Stoller là bộ ảnh được in lại nhiều nhất về công trình.