Liên minh hàng không là nhóm các hãng bay hợp tác để nối mạng đường bay của nhau; ba liên minh lớn hiện nay là Star Alliance (thành lập 1997), oneworld (1999) và SkyTeam (2000). Codeshare, hay "chia chỗ", là thoả thuận cho phép một hãng bán vé dưới số hiệu chuyến bay của mình trên chuyến do hãng khác thực hiện. Nhờ đó một vé có thể đưa khách qua ba, bốn hãng với hành lý nối thẳng tới đích, dù không hãng nào tự bay tới mọi nơi.
Vì sao các hãng phải bắt tay nhau
Không hãng nào bay được tới mọi nơi. Lý do không chỉ là tiền: theo hệ thống quyền tự do bầu trời, một hãng Việt Nam không được tự bay nội địa ở Mỹ hay chở khách giữa Paris và Chicago. Luật về sở hữu ở nhiều nước còn hạn chế người nước ngoài nắm quyền kiểm soát hãng bay trong nước, nên các hãng không dễ mua bán, sáp nhập xuyên biên giới như ngành khác.
Hợp tác là con đường vòng. Thay vì mua hãng đối tác, các hãng nối mạng của nhau: hãng A đưa khách từ Hà Nội tới trục của mình, hãng B đưa khách từ trục đó đi tiếp. Khách có một vé, một lần làm thủ tục, hành lý gửi thẳng. Hai hãng cùng có thêm khách cho các chuyến của mình.
Codeshare hoạt động thế nào
Hãng bán và hãng khai thác
Trong một chuyến codeshare có hai vai:
- Hãng khai thác (operating carrier): hãng có máy bay, phi công, tiếp viên, thực sự bay chuyến đó.
- Hãng bán (marketing carrier): hãng bán vé dưới mã hai chữ và số hiệu chuyến bay của mình.
Một chuyến bay có thể có một số hiệu chính và nhiều số hiệu codeshare. Nhìn bảng giờ khởi hành ở sân bay, bạn hay thấy cùng một giờ, cùng một cửa nhưng ba bốn số hiệu chuyến khác nhau xoay vòng; đó là một chuyến bay duy nhất với nhiều mã bán.
Hai kiểu chia ghế
- Chia ghế tự do (free sale): hãng bán được bán từ kho ghế của hãng khai thác, trả tiền theo vé đã bán.
- Khoá ghế (block space): hãng bán mua trước một số ghế cố định trên mỗi chuyến, tự bán, tự chịu rủi ro không bán hết.
Hành khách cần biết gì
Quy định chung trên vé, thẻ lên máy bay và trang đặt chỗ phải ghi rõ "do hãng X khai thác". Điều đó quan trọng vì nhiều thứ đi theo hãng khai thác chứ không theo hãng bán: quầy làm thủ tục, nhà ga, chính sách hành lý trên chặng đó (tuỳ quy tắc chọn hãng quyết định hành lý), suất ăn, ghế ngồi. Khi có sự cố ở sân bay, quầy của hãng khai thác là nơi giải quyết trước tiên.
Ba liên minh lớn
| Liên minh | Năm lập | Thành viên sáng lập | Số thành viên, khoảng |
|---|---|---|---|
| Star Alliance | 1997 | Lufthansa, United Airlines, Air Canada, SAS, Thai Airways | Khoảng 25 |
| oneworld | 1999 | American Airlines, British Airways, Cathay Pacific, Qantas, Canadian Airlines | Khoảng 13–15 |
| SkyTeam | 2000 | Delta Air Lines, Air France, Aeroméxico, Korean Air | Khoảng 18–19 |
Số thành viên thay đổi theo thời gian vì có hãng gia nhập, rời đi, hoặc sáp nhập. Vietnam Airlines gia nhập SkyTeam tháng 6 năm 2010, là hãng đầu tiên của Đông Nam Á vào liên minh này.
Ngoài ba liên minh, nhiều hãng lớn đứng ngoài và ký codeshare song phương với hàng chục đối tác. Một số hãng vùng Vịnh là ví dụ: không tham gia liên minh nào hoặc chỉ tham gia một phần, nhưng có mạng đối tác rộng.
Liên minh mang lại gì cho hành khách
- Một vé, hành lý nối thẳng qua nhiều hãng thành viên.
- Tích và dùng dặm chéo: bay hãng này, tích dặm vào chương trình của hãng kia trong cùng liên minh.
- Quyền lợi hạng thẻ: hội viên hạng cao của một hãng được dùng phòng chờ, ưu tiên làm thủ tục, thêm hành lý khi bay hãng thành viên khác. Mỗi liên minh có thang hạng chung (ví dụ Star Alliance Gold, SkyTeam Elite Plus, oneworld Emerald).
- Nhà ga chung: ở một số sân bay, các hãng cùng liên minh được xếp gần nhau trong một nhà ga để rút ngắn đường nối chuyến.
- Vé vòng quanh thế giới: các liên minh bán loại vé đi nhiều châu lục theo một chiều trên các hãng thành viên.
Đi xa hơn codeshare: liên doanh chia lời
Mức hợp tác sâu nhất là liên doanh (joint venture). Trên một thị trường, ví dụ xuyên Đại Tây Dương, hai hoặc ba hãng cùng lên lịch, cùng định giá, và chia doanh thu, chi phí theo công thức thoả thuận. Giới trong ngành gọi đó là hợp tác "trung tính về máy bay" (metal neutral): bán vé cho máy bay của ai cũng như nhau, vì lời lỗ được chia chung.
Kiểu hợp tác này chạm tới luật chống độc quyền, vì các đối thủ ngồi cùng bàn định giá. Ở Mỹ, các hãng phải xin miễn trừ chống độc quyền (antitrust immunity). Mốc đầu tiên thường được nhắc là liên minh KLM – Northwest đầu thập niên 1990, được miễn trừ sau khi Mỹ và Hà Lan ký hiệp định bầu trời mở năm 1992. Cơ quan cạnh tranh ở châu Âu và nơi khác cũng xem xét kỹ, có khi buộc các hãng nhả bớt slot ở sân bay đông để giữ cạnh tranh.
Codeshare ra đời từ đâu
Ý tưởng bán chuyến của hãng khác dưới tên mình xuất hiện ở Mỹ từ cuối thập niên 1960, khi các hãng nhỏ khai thác chuyến bay ngắn đưa khách về sân bay lớn cho hãng lớn. Sau bãi bỏ điều tiết năm 1978, các hãng lớn đẩy mạnh hình thức này với các hãng khu vực. Thập niên 1990 chứng kiến làn sóng codeshare quốc tế, rồi các liên minh toàn cầu ra đời như một cách gom những thoả thuận rời rạc thành một thương hiệu chung.
Những điều cần biết khi đi chuyến codeshare
- Xem kỹ dòng "do … khai thác" để biết ra quầy nào, nhà ga nào.
- Kiểm tra quy định hành lý của hãng khai thác trên từng chặng, nhất là khi một chặng do hãng chi phí thấp khai thác.
- Tích dặm có thể khác giữa vé mua theo mã hãng này hay hãng kia, tuỳ hạng đặt chỗ.
- Đổi vé, hoàn vé thường làm với hãng đã xuất vé (hãng bán), không phải hãng khai thác.
- Vé một mã đặt chỗ mới được bảo vệ khi lỡ nối chuyến; hai vé rời ghép tay thì không.
Góc nhìn hôm nay: liên minh và sân bay
Với người làm sân bay, liên minh quyết định nhiều thứ cụ thể: hãng nào ngồi cạnh hãng nào trong nhà ga, quầy thủ tục chung, phòng chờ dùng chung, thậm chí cả việc một sân bay có trở thành trục nối chuyến hay không. Một trục mạnh thường gắn với một hãng chủ nhà và liên minh của hãng đó. Khi một hãng chuyển liên minh, cả bố trí nhà ga cũng phải dời theo.
Người muốn đọc thêm có thể vào trang chính thức của ba liên minh để xem danh sách thành viên và bản đồ mạng hiện hành, hoặc tìm tài liệu của IATA về tiêu chuẩn nối vé (interline) và các quyết định miễn trừ chống độc quyền của Bộ Giao thông Vận tải Mỹ để thấy các liên doanh được điều kiện hoá thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Codeshare là gì?
Codeshare là thoả thuận cho phép một hãng bán vé dưới mã và số hiệu chuyến bay của mình trên chuyến do hãng khác thực sự khai thác. Một chuyến bay có thể mang nhiều số hiệu của nhiều hãng.
Bay codeshare làm thủ tục ở quầy hãng nào?
Thường là quầy của hãng khai thác, tức hãng thực sự bay chuyến đó, được ghi rõ trên vé bằng dòng "do hãng … khai thác". Việc đổi hoặc hoàn vé thì thường làm với hãng đã xuất vé.
Ba liên minh hàng không lớn nhất là gì?
Star Alliance (1997), oneworld (1999) và SkyTeam (2000). Mỗi liên minh có từ khoảng mười mấy đến khoảng 25 hãng thành viên, số lượng thay đổi theo thời gian.
Vietnam Airlines thuộc liên minh nào?
Vietnam Airlines là thành viên SkyTeam từ tháng 6 năm 2010. Ngoài ra hãng có thoả thuận codeshare song phương với nhiều hãng trong và ngoài liên minh.
Liên minh hàng không khác liên doanh thế nào?
Liên minh là khung hợp tác rộng về nối vé, dặm thưởng, phòng chờ. Liên doanh là mức sâu hơn trên một thị trường cụ thể, nơi các hãng cùng lập lịch, định giá và chia doanh thu, và thường cần được miễn trừ chống độc quyền.
