Sân bay Long Thành: quy mô, ba giai đoạn và bao giờ đưa vào khai thác

Sân bay quốc tế Long Thành nằm ở tỉnh Đồng Nai, cách trung tâm TP.HCM khoảng 40 km về phía đông, được quy hoạch trên diện tích khoảng 5.000 ha với công suất cuối cùng 100 triệu khách mỗi năm. Dự án chia ba giai đoạn; giai đoạn 1 gồm một đường băng dài 4.000 m và một nhà ga 25 triệu khách/năm, khởi công đầu năm 2021, theo kế hoạch công bố thì hoàn thành cuối năm 2025 và đưa vào khai thác thương mại trong năm 2026. Câu "bao giờ xong" vì thế có hai đáp án: giai đoạn 1 là chuyện của những năm này, còn cả sân bay hoàn chỉnh là chuyện của thập niên 2040.

Vì sao phải làm sân bay mới thay vì nới Tân Sơn Nhất

Người làm khai thác ở Tân Sơn Nhất hay nói một câu: sân bay này không thiếu nhà ga bằng thiếu đất. Hai đường băng của Tân Sơn Nhất chỉ cách nhau khoảng 365 m, quá gần để cất hạ cánh độc lập, nên năng lực chỉ nhỉnh hơn một đường băng đơn. Bốn phía sân bay là khu dân cư dày đặc của TP.HCM, không có chỗ để kéo thêm đường băng thứ ba hay dời đường băng ra xa nhau.

Từ khoảng năm 2016–2017, lượng khách qua Tân Sơn Nhất đã vượt công suất thiết kế của các nhà ga cũ. Năm 2019, sân bay phục vụ khoảng 40 triệu lượt khách trong khi công suất thiết kế lúc đó chỉ khoảng 28 triệu. Nhà ga T3 khánh thành năm 2025 giải được phần nhà ga, nhưng không giải được bài toán đường băng và vùng trời. Vì vậy ngay từ những năm 2000, quy hoạch đã chọn một khu đất rộng, bằng phẳng, ít dân ở Long Thành để làm sân bay cửa ngõ lâu dài cho vùng Đông Nam Bộ.

Các mốc chính của dự án

• Thập niên 2000: Long Thành được chọn và đưa vào quy hoạch làm cảng hàng không quốc tế mới cho vùng TP.HCM.
• Tháng 6/2015: Quốc hội thông qua Nghị quyết 94/2015/QH13 về chủ trương đầu tư, xác định tổng diện tích khoảng 5.000 ha và công suất cuối cùng 100 triệu khách/năm, 5 triệu tấn hàng hoá/năm.
• 2016–2020: lập báo cáo khả thi, thi tuyển phương án kiến trúc nhà ga, thu hồi đất và xây khu tái định cư Lộc An – Bình Sơn cho hàng nghìn hộ dân.
• Tháng 1/2021: khởi công giai đoạn 1.
• 2023: ký các gói thầu lớn nhất, trong đó có gói nhà ga hành khách, kèm cam kết rút ngắn tiến độ.
• Cuối 2025 – 2026: theo kế hoạch công bố, hoàn thành hạng mục chính của giai đoạn 1, bay kiểm tra kỹ thuật rồi chuyển sang khai thác thương mại.

Mốc cuối là mốc kế hoạch. Với một sân bay mới, từ ngày "xây xong" tới ngày đón khách đều đặn luôn có một quãng chạy thử: bay hiệu chuẩn thiết bị dẫn đường, diễn tập khẩn nguy, thử hệ thống băng chuyền hành lý với vali thật, cấp phép khai thác cho từng hãng. Người định bay qua Long Thành nên xem lịch bay thực tế trên trang của hãng hàng không và thông báo của Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) thay vì dựa vào tin "sắp mở".

Ba giai đoạn: quy mô tăng dần ra sao

Long Thành không xây một lần cho 100 triệu khách. Làm vậy sẽ để không cả chục năm những nhà ga và đường băng chưa ai dùng. Dự án được cắt thành ba giai đoạn, mỗi giai đoạn chỉ mở khi lượng khách thật đuổi kịp.

Tổng vốn giai đoạn 1 được duyệt vào khoảng 109.000 tỷ đồng. Trong quá trình thi công, chủ đầu tư đã đề xuất đẩy sớm đường băng thứ hai để sân bay không phải phụ thuộc vào một đường băng duy nhất trong những năm đầu; chi tiết tiến độ hạng mục này nên đối chiếu với thông báo mới nhất của ACV.

Vì sao đường băng rộng tới 75 m

Đường băng thương mại phổ biến rộng 45 m. Con số 75 m ở Long Thành là bề rộng tính cả hai dải lề có gia cố hai bên. Lề rộng cần cho máy bay thân rộng bốn động cơ hoặc hai động cơ cỡ lớn, vì động cơ ngoài cùng treo xa thân, luồng khí phụt có thể thổi tung đất đá nếu lề không được gia cố. Chiều dài 4.000 m đủ để máy bay thân rộng chở đầy nhiên liệu cất cánh đi các đường bay dài sang châu Âu, Bắc Mỹ trong cái nóng của miền Nam, khi không khí loãng làm lực nâng và lực đẩy đều giảm.

Bốn nhóm công trình, bốn chủ khác nhau

Một điều ít người để ý: Long Thành không phải một dự án của một chủ. Giai đoạn 1 được chia thành bốn dự án thành phần:

1. Trụ sở cơ quan quản lý nhà nước tại sân bay: cảng vụ hàng không, hải quan, công an cửa khẩu, kiểm dịch y tế, thú y, thực vật.
2. Công trình quản lý bay, do Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam làm: đài kiểm soát không lưu, thiết bị dẫn đường, giám sát.
3. Công trình thiết yếu, do ACV làm: đường băng, đường lăn, sân đỗ, nhà ga hành khách, nhà ga hàng hoá và hạ tầng kỹ thuật. Đây là phần lớn nhất, chiếm phần lớn vốn.
4. Công trình phục vụ, giao cho doanh nghiệp đầu tư: suất ăn, kho xăng dầu, khu bảo dưỡng máy bay, nhà ga hàng hoá riêng, khách sạn.

Chia như vậy giúp dự án chạy song song nhiều mặt trận, nhưng cũng là lý do tiến độ phụ thuộc vào hạng mục chậm nhất. Một sân bay có đường băng đẹp mà kho nhiên liệu chưa xong, hoặc nhà ga đẹp mà đài kiểm soát chưa hiệu chuẩn, thì vẫn chưa đón được chuyến bay thương mại.

Nhà ga hình hoa sen và cách nó vận hành

Phương án kiến trúc nhà ga hành khách được chọn qua thi tuyển quốc tế, lấy cảm hứng từ hoa sen: mái chia cánh, cột gợi thân cây, giếng trời lấy sáng. Phía sau dáng hình đó là một cỗ máy rất thực dụng. Nhà ga giai đoạn 1 gồm sảnh làm thủ tục, khu soi chiếu tập trung, các cánh (pier) dẫn ra cầu ống lồng, và một hệ thống băng chuyền phân loại hành lý tự động nằm ở tầng dưới.

Nguyên tắc thiết kế quan trọng nhất là khoảng đi bộ. Với nhà ga 25 triệu khách, nếu bố trí kém, hành khách có thể phải đi bộ hơn một kilômét từ cửa soi chiếu tới cửa ra máy bay xa nhất. Vì thế các cánh được tỏa ra từ khối trung tâm, giữ cửa xa nhất trong tầm vài trăm mét, và phần lớn vị trí đỗ có cầu ống lồng để khách không phải đi xe buýt sân đỗ. Nhà ga cũng chia luồng quốc tế và quốc nội, có khả năng chuyển đổi một số cửa giữa hai luồng khi giờ cao điểm lệch nhau.

Đi từ TP.HCM tới Long Thành bằng gì

Một sân bay cách thành phố 40 km chỉ thành công khi đường vào đủ nhanh. Với Long Thành, các trục kết nối đã có và đang làm gồm:

• Cao tốc TP.HCM – Long Thành – Dầu Giây: trục chính, đã khai thác từ năm 2015, có kế hoạch mở rộng làn.
• Cao tốc Biên Hoà – Vũng Tàu và Bến Lức – Long Thành: nối sân bay với phía bắc, phía biển và phía tây nam.
• Đường Vành đai 3 TP.HCM: giúp xe từ các khu công nghiệp phía bắc thành phố tới sân bay không phải xuyên nội đô.
• Đường kết nối T1, T2 từ sân bay ra cao tốc, xây cùng giai đoạn 1.
• Đường sắt: tuyến Thủ Thiêm – Long Thành và ga của đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam đều có trong quy hoạch, nhưng là việc của những năm sau.

Trong những năm đầu, khi đường sắt chưa có, quãng đường từ trung tâm TP.HCM ra Long Thành chủ yếu dựa vào đường bộ, mất khoảng 45 phút tới hơn một giờ tuỳ giờ và tình trạng cầu, nút giao. Đó là lý do mọi phương án chia vai giữa hai sân bay đều được tính rất kỹ.

Long Thành và Tân Sơn Nhất sẽ chia việc thế nào

Tân Sơn Nhất không đóng cửa khi Long Thành mở. Hướng chung được nêu trong quy hoạch là Long Thành nhận phần lớn chuyến bay quốc tế, còn Tân Sơn Nhất tập trung khai thác nội địa và một phần quốc tế. Tỷ lệ cụ thể, hãng nào sang trước, đường bay nào giữ lại, là chuyện được bàn qua nhiều vòng giữa Bộ Xây dựng (cơ quan hiện quản lý ngành hàng không), Cục Hàng không và các hãng bay.

Bài toán khó nhất là khách nối chuyến. Một người bay từ Đà Lạt về rồi đi tiếp sang Seoul trong cùng ngày sẽ rất ngại nếu phải đổi từ Tân Sơn Nhất sang Long Thành bằng ô tô. Các hãng có mạng nan hoa vì thế thường muốn gom cả chuyến nội địa nối và chuyến quốc tế về cùng một sân bay. Quyết định chia vai cuối cùng sẽ ảnh hưởng tới giờ bay, giá vé và thói quen đi lại của hàng chục triệu khách.

Nếu muốn theo dõi hoặc lần đầu bay qua Long Thành

Vài việc có ích cho người tò mò lẫn người sắp bay:

• Kiểm tra mã sân bay trên vé. Long Thành dùng mã sân bay riêng, khác SGN của Tân Sơn Nhất. Khi hai sân bay cùng khai thác, đặt nhầm sân bay là lỗi dễ xảy ra nhất.
• Tính thời gian ra sân bay rộng hơn trong những tháng đầu, vì đường kết nối, bãi đỗ xe và chỉ dẫn trong nhà ga còn đang hoàn thiện.
• Theo dõi nguồn chính thức: thông cáo của ACV, Cục Hàng không Việt Nam và các hãng bay. Tin đồn kiểu "tháng sau chuyển hết quốc tế sang Long Thành" thường không đúng tiến độ thật.
• Nhìn sân bay như một khu kinh tế: quanh Long Thành, Đồng Nai đã quy hoạch khu logistics, khu công nghiệp và đô thị sân bay. Đây là phần ảnh hưởng tới nhiều người hơn cả chuyện đi máy bay.