Slot cất hạ cánh là quyền được dùng toàn bộ hạ tầng sân bay (đường băng, sân đỗ, nhà ga) để cất cánh hoặc hạ cánh vào một ngày và một khung giờ cụ thể, do cơ quan điều phối của sân bay cấp. Sân bay "bão hoà" là sân bay mà nhu cầu bay đã vượt năng lực vào phần lớn giờ trong ngày, nên mọi chuyến bay mới đều phải chờ có slot trống. Ở những sân bay như London Heathrow, một cặp slot có thể được mua bán với giá hàng chục triệu đô la.
Slot không phải là "giờ trên vé"
Người ta hay nhầm slot với giờ cất cánh in trên vé. Thật ra có hai loại "slot" khác nhau trong ngành:
- Slot sân bay (airport slot): được cấp từ trước cả mùa lịch bay, cho phép hãng lên kế hoạch khai thác một chuyến vào khung giờ đó, ngày này qua ngày khác. Đây là thứ bài viết này nói tới.
- Slot điều hành bay (ATFM slot, hay CTOT): được cấp trong ngày, vài giờ hoặc vài chục phút trước chuyến bay, khi vùng trời phía trước hoặc sân bay đến bị quá tải, ví dụ do thời tiết. Khi phi công nói "chúng tôi đang chờ slot", thường là loại này.
Slot sân bay quyết định hãng có được bay hay không. Slot điều hành bay quyết định hôm nay chuyến đó cất cánh đúng giờ hay phải chờ.
Ba cấp sân bay theo mức độ đông
Bộ hướng dẫn mà gần như cả thế giới dùng là Hướng dẫn Slot Sân bay Toàn cầu (Worldwide Airport Slot Guidelines, WASG), do IATA cùng Hội đồng Sân bay Quốc tế (ACI) và hiệp hội các nhà điều phối slot soạn. Hướng dẫn chia sân bay làm ba cấp:
| Cấp | Tên gọi | Tình trạng | Cách làm |
|---|---|---|---|
| Cấp 1 | Không điều phối | Năng lực đủ cho mọi nhu cầu | Hãng tự đặt lịch, không cần xin slot |
| Cấp 2 | Hỗ trợ lịch bay | Có giờ cao điểm gần chạm trần | Một bên hỗ trợ đề nghị hãng dời giờ, dựa trên tự nguyện |
| Cấp 3 | Điều phối | Nhu cầu vượt năng lực, không giải quyết được bằng tự nguyện | Phải có slot do nhà điều phối độc lập cấp mới được bay |
Sân bay cấp 3 chính là sân bay "bão hoà" theo nghĩa kỹ thuật. Trên thế giới có khoảng hai trăm sân bay cấp 3, tập trung ở châu Âu, Đông Á và các thành phố lớn.
Năng lực sân bay được "đo" thế nào
Trước khi chia slot, sân bay phải công bố năng lực khai thác (declared capacity), thường tính bằng số lượt cất hạ cánh mỗi giờ, đôi khi chia nhỏ theo khung 15 hay 20 phút. Con số này là nút thắt hẹp nhất trong một chuỗi:
- Đường băng: một đường băng đơn, tuỳ cách khai thác và cỡ máy bay, thường cho khoảng 30–50 lượt mỗi giờ. Gatwick ở London nổi tiếng là đường băng đơn bận rộn bậc nhất thế giới, công bố tới khoảng 55 lượt mỗi giờ vào cao điểm, nhờ quy trình cực chặt.
- Vùng trời tiếp cận: máy bay phải được xếp hàng với phân cách an toàn, đặc biệt sau máy bay lớn vì nhiễu động đầu cánh.
- Sân đỗ: đủ đường băng mà không đủ vị trí đỗ thì máy bay hạ cánh xong không có chỗ đứng.
- Nhà ga: quầy thủ tục, an ninh, xuất nhập cảnh, băng chuyền hành lý, phòng chờ cửa ra máy bay.
Ngoài ra còn có giới hạn môi trường: nhiều sân bay châu Âu cấm hoặc hạn chế bay đêm vì tiếng ồn, nên số giờ dùng được trong ngày bị co lại.
Chia slot: hai mùa, hai hội nghị, và luật 80/20
Hai mùa lịch bay
Lịch bay thế giới chia làm hai mùa: mùa hè bắt đầu từ Chủ nhật cuối cùng của tháng 3, mùa đông bắt đầu từ Chủ nhật cuối cùng của tháng 10, khớp với ngày đổi giờ mùa hè ở châu Âu. Mỗi mùa, các hãng gửi yêu cầu slot cho nhà điều phối, rồi hàng nghìn người lên lịch của các hãng và sân bay gặp nhau ở Hội nghị Slot do IATA tổ chức hai lần một năm để đổi chác, điều chỉnh.
Quyền lịch sử
Nguyên tắc nền tảng là quyền lịch sử (historic precedence, dân trong nghề gọi là "grandfather rights"): hãng đã dùng một chuỗi slot trong mùa trước thì được ưu tiên giữ nó ở mùa tương ứng năm sau. Điều này giúp lịch bay ổn định, khách đặt vé trước được cả năm, hãng dám đầu tư máy bay.
Dùng hay mất: luật 80/20
Để giữ quyền lịch sử, hãng phải dùng chuỗi slot ít nhất 80% số lần trong mùa. Dùng dưới mức đó, slot bị thu về "quỹ slot" để chia lại, trong đó một phần được ưu tiên cho hãng mới vào thị trường. Luật này giải thích một hiện tượng từng làm báo chí ngạc nhiên: những chuyến bay gần như rỗng ở châu Âu, bay chỉ để giữ slot. Trong đại dịch COVID-19, nhà chức trách nhiều nơi đã tạm hạ hoặc miễn ngưỡng 80% để tránh cảnh đó.
Khi slot trở thành tài sản đắt giá
Heathrow là ví dụ kinh điển của sân bay bão hoà. Hai đường băng, giới hạn khoảng 480.000 lượt cất hạ cánh mỗi năm, và nhiều năm liền khai thác ở mức gần như kín trần. Không có slot mới để chia, nên cách duy nhất để một hãng vào Heathrow hay tăng chuyến là mua lại slot của hãng khác.
Ở Anh, việc chuyển nhượng slot có kèm tiền được chấp nhận trên thực tế. Các thương vụ được báo chí đưa tin cho thấy một cặp slot giờ đẹp buổi sáng ở Heathrow từng được trả tới hàng chục triệu đô la; vụ được nhắc nhiều là năm 2016, khi Oman Air được cho là trả khoảng 75 triệu đô la cho một cặp slot. Trên sổ sách, nhiều hãng ghi slot như một tài sản vô hình, và slot từng được dùng làm tài sản bảo đảm khi vay vốn.
Ở Mỹ, phần lớn sân bay không điều phối slot; chỉ một số ít như New York JFK, LaGuardia và Washington Reagan National bị kiểm soát slot hoặc giới hạn số chuyến theo giờ.
Vì sao không xây thêm đường băng cho xong
Câu trả lời ngắn: tốn kém, chậm và nhiều tranh cãi. Một đường băng mới ở thành phố lớn kéo theo giải phóng mặt bằng, đánh giá tiếng ồn, kết nối giao thông, và thường mất hàng chục năm từ đề xuất đến khai thác. Đường băng thứ ba của Heathrow đã được tranh luận qua nhiều đời chính phủ Anh. Vì thế các sân bay bão hoà phải "vắt" thêm năng lực từ hạ tầng cũ: rút ngắn phân cách máy bay nhờ phân loại nhiễu động đầu cánh chi tiết hơn, tối ưu đường lăn thoát nhanh, dùng máy bay lớn hơn để chở nhiều khách hơn trên cùng một slot.
Đây cũng là lý do slot ở sân bay bão hoà kéo theo một hệ quả kinh tế: hãng có nhiều slot giờ đẹp ở sân bay đó gần như được bảo vệ khỏi cạnh tranh, vì đối thủ không có cửa vào.
Câu chuyện ở Việt Nam
Ở Việt Nam, việc điều phối slot do Cục Hàng không Việt Nam đảm nhận. Tân Sơn Nhất là ví dụ gần gũi nhất về sân bay bão hoà: hai đường băng song song nhưng đặt quá gần nhau để khai thác độc lập hoàn toàn, sân đỗ chật, nhà ga thường xuyên quá tải vào mùa cao điểm Tết và hè. Nhiều năm qua, nhà chức trách đã phải giới hạn slot vào giờ cao điểm, cân nhắc khi cấp slot cho đường bay mới, và đầu tư mở rộng như nhà ga T3. Về lâu dài, Long Thành (Đồng Nai) được quy hoạch để chia tải quốc tế cho Tân Sơn Nhất.
Nội Bài cũng gặp áp lực tương tự vào giờ cao điểm, và quy hoạch sân bay thứ hai cho vùng Thủ đô tại Gia Bình (Bắc Ninh) một phần nhằm giải bài toán năng lực dài hạn.
Góc nhìn hôm nay: nhìn lịch bay, đoán sân bay bão hoà
Có vài dấu hiệu để nhận ra một sân bay đang bão hoà. Lịch cất hạ cánh kín đều từ sáng sớm tới khuya, không có "giờ rỗng". Hãng mới muốn vào thường chỉ được cấp giờ rất sớm hoặc rất muộn. Máy bay hay phải chờ ở đầu đường băng, hoặc bay vòng chờ trên không vào giờ cao điểm. Và khi một hãng phá sản hay rút đi, các hãng khác lao vào giành slot của họ.
Ai muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc bản WASG trên trang của IATA, các báo cáo năng lực sân bay do nhà điều phối châu Âu công bố, và những phân tích của Eurocontrol về điều hành luồng không lưu. Ở Việt Nam, các văn bản của Cục Hàng không về điều phối giờ cất hạ cánh và quy hoạch cảng hàng không cho thấy con số năng lực từng sân bay theo từng giai đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Slot sân bay là gì?
Slot sân bay là quyền dùng hạ tầng sân bay để cất cánh hoặc hạ cánh vào một ngày và khung giờ nhất định. Ở sân bay đông, hãng chỉ được khai thác chuyến bay khi đã được nhà điều phối cấp slot.
Luật 80/20 slot là gì?
Hãng phải dùng một chuỗi slot ít nhất 80% số lần trong mùa lịch bay để được giữ chuỗi đó cho mùa tương ứng năm sau. Dùng ít hơn, slot bị thu về để chia lại cho hãng khác.
Vì sao có chuyến bay rỗng vẫn bay?
Một nguyên nhân là để giữ slot ở sân bay bão hoà theo luật dùng hay mất. Bỏ chuyến quá nhiều có thể làm hãng mất slot giờ đẹp mà sau này không lấy lại được.
Sân bay bão hoà là gì?
Là sân bay mà nhu cầu cất hạ cánh vượt năng lực vào phần lớn thời gian trong ngày. Theo hướng dẫn quốc tế, đó là sân bay cấp 3, phải điều phối slot bắt buộc.
Ai cấp slot ở Việt Nam?
Việc điều phối giờ cất hạ cánh tại các cảng hàng không Việt Nam do Cục Hàng không Việt Nam thực hiện. Các sân bay đông như Tân Sơn Nhất và Nội Bài chịu giới hạn slot rõ nhất vào giờ cao điểm.
