Hãng hàng không giá rẻ (hãng chi phí thấp, low-cost carrier) bán được vé rẻ vì cắt chi phí trên mỗi ghế ở mọi khâu: một loại máy bay duy nhất, xếp nhiều ghế hơn, cho máy bay bay nhiều giờ hơn mỗi ngày, quay đầu nhanh ở sân bay, bán vé trực tiếp, và tách mọi dịch vụ thêm (hành lý ký gửi, chọn chỗ, suất ăn) ra thu phí riêng. Không có bí quyết đơn lẻ nào; sức mạnh đến từ việc làm đồng thời tất cả những điều đó, ngày nào cũng vậy.
Bài toán cốt lõi: chi phí trên mỗi ghế – ki-lô-mét
Ngành hàng không đo hiệu quả bằng hai con số. CASK (cost per available seat kilometre) là chi phí để chở một ghế đi một ki-lô-mét, dù ghế đó có người hay không. RASK là doanh thu tương ứng. Hãng có lãi khi RASK cao hơn CASK.
Hãng truyền thống đặt cược vào RASK: bán ghế hạng thương gia đắt, phục vụ khách nối chuyến, có phòng chờ, chương trình khách hàng thân thiết, mạng đường bay toàn cầu. Hãng chi phí thấp đặt cược vào CASK: ép chi phí xuống thấp đến mức vé rẻ vẫn có lãi, và vé rẻ kéo thêm những người trước đây không đi máy bay.
Bảy đòn bẩy của mô hình chi phí thấp
1. Một loại máy bay duy nhất
Hầu hết hãng chi phí thấp chỉ dùng một họ máy bay thân hẹp, kiểu A320 hoặc 737. Phi công, tiếp viên, kỹ sư chỉ cần học một loại. Kho phụ tùng chỉ cần một bộ. Lịch bay linh hoạt: máy bay nào cũng thay được cho máy bay nào. Khi đặt mua số lượng lớn một lần, hãng còn có lợi thế đàm phán giá.
2. Nhiều ghế hơn trên cùng thân máy bay
Một chiếc A320 cấu hình hai hạng ở hãng truyền thống thường có khoảng 150–170 ghế; cấu hình một hạng ở hãng chi phí thấp có thể tới 180–186 ghế. Thêm mười mấy ghế mỗi chuyến trong khi chi phí nhiên liệu, phi hành đoàn, phí cất hạ cánh gần như không đổi là giảm đáng kể chi phí trên mỗi ghế.
3. Cho máy bay bay nhiều giờ hơn
Máy bay chỉ kiếm tiền khi ở trên trời. Hãng chi phí thấp thường cố gắng cho mỗi máy bay bay 11–13 giờ mỗi ngày, bắt đầu từ chuyến đầu tiên sáng sớm đến chuyến cuối khuya. Một chiếc máy bay đắt hàng chục triệu đô la mà đỗ thêm hai tiếng mỗi ngày là cả một khoản tiền chết.
4. Quay đầu nhanh
Thời gian quay đầu (turnaround) là khoảng từ lúc máy bay vào vị trí đỗ đến lúc lùi ra cho chuyến tiếp. Hãng chi phí thấp nhắm tới khoảng 25–35 phút cho máy bay thân hẹp, trong khi hãng truyền thống thường dành 45–60 phút. Để làm được, họ:
- không phục vụ suất ăn nóng, nên không phải chờ xe suất ăn;
- dọn khoang tối giản, tiếp viên tự gom rác trong lúc hạ cánh;
- cho khách lên xuống bằng cả cửa trước và cửa sau, thường bằng thang bộ thay vì cầu ống lồng;
- hạn chế hành lý ký gửi, nên bốc dỡ khoang hàng nhanh hơn;
- không chở hành lý nối chuyến, nên không phải chờ vali từ chuyến khác.
5. Bay điểm – điểm, chọn sân bay rẻ
Mô hình chi phí thấp kinh điển không chạy trục nối chuyến: mỗi chuyến là một sản phẩm riêng, khách tự lo nếu muốn nối. Ở châu Âu, nhiều hãng chọn sân bay phụ cách thành phố lớn vài chục ki-lô-mét, phí rẻ hơn, ít ùn tắc hơn, quay đầu nhanh hơn. Có những sân bay địa phương gần như sống nhờ một hãng chi phí thấp đặt căn cứ.
6. Bán trực tiếp
Thay vì trả hoa hồng cho đại lý và phí cho các hệ thống phân phối toàn cầu (GDS), hãng chi phí thấp đẩy khách mua trên trang web và ứng dụng của mình. Làm thủ tục trực tuyến, in hoặc tải thẻ lên máy bay trên điện thoại cũng giảm số quầy và nhân viên ở sân bay.
7. Tách dịch vụ ra bán riêng
Giá vé cơ bản chỉ gồm một ghế và một túi xách tay nhỏ. Mọi thứ khác là doanh thu phụ trợ (ancillary revenue): hành lý ký gửi, chọn chỗ, ưu tiên lên máy bay, suất ăn, đổi vé, bảo hiểm, đặt khách sạn, thuê xe. Với nhiều hãng chi phí thấp, doanh thu phụ trợ chiếm một phần rất đáng kể tổng doanh thu, có hãng tới vài chục phần trăm. Người đi không mang gì trả ít; người cần nhiều dịch vụ trả nhiều hơn.
Bảng so sánh hai mô hình
| Yếu tố | Hãng truyền thống | Hãng chi phí thấp kinh điển |
|---|---|---|
| Đội máy bay | Nhiều loại, thân hẹp lẫn thân rộng | Thường một họ thân hẹp |
| Hạng ghế | Hai đến bốn hạng | Một hạng, có thể thêm vài hàng ghế rộng |
| Mạng đường bay | Trục – nan hoa, nối chuyến | Điểm – điểm |
| Thời gian quay đầu thân hẹp | Khoảng 45–60 phút | Khoảng 25–35 phút |
| Dịch vụ trong giá vé | Hành lý, suất ăn, chọn chỗ thường đã gồm | Tách riêng, mua thêm |
| Kênh bán | Đại lý, GDS, trực tuyến | Chủ yếu trực tuyến |
| Liên minh, nối vé với hãng khác | Thường có | Thường không |
Từ Texas đến châu Á: mô hình lan ra thế nào
- 1971: Southwest Airlines bắt đầu bay giữa ba thành phố ở Texas (Dallas, Houston, San Antonio). Bay nội bang nên tránh được sự điều tiết liên bang thời đó. Southwest trở thành hình mẫu được nghiên cứu nhiều nhất.
- 1978: Mỹ bãi bỏ điều tiết hàng không, mở đường cho các hãng tự đặt giá, tự chọn đường bay.
- Đầu thập niên 1990: Ryanair của Ireland chuyển sang mô hình chi phí thấp theo hình mẫu Southwest.
- 1995: easyJet cất cánh ở Anh.
- 1997: Thị trường hàng không nội khối châu Âu mở hoàn toàn, hãng chi phí thấp lan khắp lục địa.
- 2001: AirAsia ở Malaysia được tái cấu trúc thành hãng chi phí thấp, mở màn làn sóng ở Đông Nam Á.
- Thập niên 2000–2010: hãng chi phí thấp nở rộ ở Ấn Độ, Indonesia, Philippines, Việt Nam, Nhật, Hàn.
Ở Việt Nam, Vietjet Air thực hiện chuyến bay thương mại đầu tiên vào cuối năm 2011. Trước đó có Jetstar Pacific, sau này đổi tên thành Pacific Airlines. Hiện nay, thị trường nội địa Việt Nam có cả hãng truyền thống lẫn hãng chi phí thấp, và chính các hãng truyền thống cũng bán những hạng vé tiết kiệm không kèm hành lý ký gửi.
Những giới hạn của mô hình
Bay đường dài chi phí thấp khó hơn nhiều
Nhiều đòn bẩy kể trên mất tác dụng trên đường bay dài 10–14 giờ. Không thể quay đầu nhanh hơn nhiều so với hãng truyền thống, khi máy bay thân rộng cần vệ sinh, nạp nước, nạp suất ăn kỹ. Máy bay bay nhiều giờ thì hãng truyền thống cũng đã làm vậy. Chi phí nhiên liệu chiếm tỉ trọng lớn và ai cũng phải mua nhiên liệu với giá gần như nhau. Vì thế lịch sử ngành có không ít thử nghiệm đường dài chi phí thấp phải thu hẹp hoặc dừng.
Ranh giới đang mờ đi
Hãng truyền thống học lại: bán vé hạng phổ thông cơ bản không kèm hành lý, thu phí chọn chỗ, lập hãng con chi phí thấp. Ngược lại, hãng chi phí thấp thêm hàng ghế rộng, bán vé kèm gói dịch vụ, mở bán nối chuyến, thậm chí vào sân bay chính thay vì sân bay phụ. Giới nghiên cứu gọi xu hướng này là mô hình "lai" (hybrid).
Sức ép lên sân bay
Hãng chi phí thấp đòi phí sân bay thấp và quy trình nhanh. Một số sân bay xây nhà ga chi phí thấp riêng, đơn giản, ít cầu ống lồng. Kuala Lumpur từng có nhà ga LCCT rồi đến klia2 phục vụ chủ yếu hãng chi phí thấp. Bài toán của nhà điều hành sân bay là thu đủ để duy trì hạ tầng mà vẫn giữ chân hãng đặt căn cứ.
Góc nhìn hôm nay: đọc giá vé như người trong nghề
Hiểu mô hình giúp so sánh đúng. Giá vé cơ bản của hãng chi phí thấp và giá vé hãng truyền thống không cùng "rổ hàng": muốn so, hãy cộng đủ những thứ mình thật sự cần (hành lý ký gửi, chọn chỗ, đổi vé) rồi mới so. Đọc kỹ quy định hành lý xách tay về kích thước và cân nặng, vì đây là chỗ phí phát sinh hay gặp ở quầy. Chuyến sớm và muộn trong ngày thường là kết quả của việc hãng cho máy bay bay nhiều giờ, nên hãy tính trước phương tiện ra sân bay.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm các nghiên cứu tình huống về Southwest và Ryanair trong giáo trình quản trị kinh doanh, báo cáo thường niên của các hãng niêm yết (có số CASK, doanh thu phụ trợ, giờ khai thác máy bay mỗi ngày), và các báo cáo ngành của IATA, ICAO về thị phần chi phí thấp theo khu vực.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hãng hàng không giá rẻ bán vé rẻ được?
Vì họ giảm chi phí trên mỗi ghế ở mọi khâu: một loại máy bay, nhiều ghế hơn, bay nhiều giờ hơn mỗi ngày, quay đầu nhanh, bán vé trực tiếp. Các dịch vụ như hành lý ký gửi, chọn chỗ, suất ăn được tách ra thu phí riêng.
Hãng giá rẻ có kém an toàn hơn không?
Không có cơ sở cho rằng mô hình chi phí thấp đồng nghĩa với kém an toàn. Mọi hãng đều phải tuân theo cùng một hệ thống tiêu chuẩn an toàn của nhà chức trách hàng không; hãng chi phí thấp cắt giảm ở dịch vụ và vận hành thương mại, không phải ở bảo dưỡng hay huấn luyện bắt buộc.
Doanh thu phụ trợ là gì?
Là tiền hãng thu ngoài giá vé cơ bản, như hành lý ký gửi, chọn chỗ ngồi, suất ăn, đổi vé, bảo hiểm, đặt khách sạn. Với nhiều hãng chi phí thấp, đây là phần doanh thu rất quan trọng.
Hãng chi phí thấp đầu tiên trên thế giới là hãng nào?
Southwest Airlines của Mỹ, bắt đầu bay năm 1971 ở Texas, thường được coi là hình mẫu đầu tiên và thành công nhất của mô hình. Trước đó cũng đã có những hãng bán vé rẻ, nhưng Southwest định hình gần như toàn bộ công thức sau này.
Quay đầu máy bay của hãng giá rẻ mất bao lâu?
Với máy bay thân hẹp, hãng chi phí thấp thường nhắm khoảng 25–35 phút, nhờ không phục vụ suất ăn nóng, dọn khoang nhanh và lên xuống bằng hai cửa. Hãng truyền thống thường dành khoảng 45–60 phút.
