Nhà ga sân bay có bốn kiểu bố cục gốc: tuyến tính (một dải dài, máy bay đỗ dọc một mặt), ngón tay (các hành lang đâm ra sân đỗ từ một khối chính), vệ tinh (khối đón máy bay tách riêng giữa sân đỗ, nối về nhà chính bằng đường ngầm hoặc tàu điện) và sân đỗ xa (máy bay đỗ ngoài bãi, khách đi xe buýt ra). Hầu hết sân bay lớn ngày nay là bản pha trộn của mấy kiểu này. Chọn kiểu nào quyết định quãng đường khách phải đi bộ, số máy bay đỗ sát nhà ga được, và cả chuyện sau này còn mở rộng nổi hay không.
Bài toán mà mọi bố cục đều phải giải
Người thiết kế nhà ga luôn kẹt giữa hai cạnh. Một cạnh là mặt đất phía phố: lề đường cho ô tô dừng đón trả khách, quầy thủ tục, chỗ soi chiếu. Cạnh kia là mặt sân đỗ: chỗ máy bay đậu sát tường nhà ga để khách đi thẳng qua cầu ống lồng. Một chiếc máy bay thân rộng cần một đoạn mặt tiền sân đỗ dài cỡ 65–80 m để đỗ và cho xe phục vụ chạy vòng quanh. Hai mươi chiếc như thế đã cần hơn một cây số mặt tiền.
Nếu xếp hết hai mươi chiếc thành một hàng thẳng, khách đi từ cổng đầu này sang cổng cuối kia mất gần hai mươi phút. Nếu gom chúng lại cho gần nhau, phải bẻ mặt tiền sân đỗ thành nhiều nhánh, và lúc đó máy bay lăn vào lăn ra bắt đầu vướng nhau. Mọi bố cục nhà ga thực chất là một cách gấp đoạn mặt tiền dài đó lại sao cho vừa với khu đất, vừa với đôi chân hành khách.
Giới thiết kế thường đo ba thứ khi so phương án:
- Quãng đi bộ từ lề đường tới cổng xa nhất. Nhiều sân bay đặt mục tiêu dưới khoảng 300–400 m không cần băng chuyền người đi; quá ngưỡng đó phải lắp thêm thảm lăn hoặc tàu điện.
- Số chỗ đỗ áp sát (có cầu ống lồng) trên mỗi mét chiều dài nhà ga.
- Độ dễ mở rộng: thêm cổng thì xây nối vào đâu mà không phải phá cái đang chạy.
Kiểu tuyến tính: đơn giản, dễ tìm đường, nhưng dài
Nhà ga tuyến tính là một khối dài, một mặt quay ra phố, một mặt quay ra máy bay. Khách bước vào, làm thủ tục, đi thẳng ra cổng phía sau. Ở dạng thuần nhất, quãng đi từ cửa xe tới cổng chỉ vài chục mét.
Ví dụ hay được nhắc trong sách là nhà ga cũ của sân bay Kansas City (Mỹ) mở năm 1972: ba nhà ga hình vòng cung, xe đỗ ngay trước cổng, khách gần như "đỗ xe là lên máy bay". Bố cục này đẹp với thời chưa có soi chiếu tập trung. Khi an ninh phải gom về vài điểm kiểm soát, mỗi đoạn cung lại cần một chốt riêng, rất tốn người, và sân bay này về sau đã thay bằng một nhà ga mới dạng gom hơn, mở năm 2023.
Điểm mạnh của tuyến tính là dễ đọc: khách nhìn một lần là hiểu. Điểm yếu là chiều dài tăng tỉ lệ thuận với số cổng. Kéo dài tới cỡ hơn một cây số là phải chạy tàu điện bên trong.
Kiểu ngón tay: cách gấp mặt tiền phổ biến nhất
Kiểu ngón tay (tiếng Anh: pier hoặc finger) giữ một khối chính để làm thủ tục và soi chiếu, rồi cho các hành lang hẹp đâm ra sân đỗ như những ngón tay xòe. Máy bay đậu dọc hai bên mỗi ngón. Chỉ cần thêm một ngón là thêm được cả chục cổng.
Amsterdam Schiphol là ví dụ kinh điển: một khối trung tâm và các nhánh hành lang mang chữ cái, khách soi chiếu một lần rồi đi bộ ra nhánh của mình. Phần lớn sân bay Việt Nam đang dùng biến thể của kiểu này. Nhà ga T2 Nội Bài có hai cánh chạy dọc sân đỗ; nhà ga quốc tế ở Tân Sơn Nhất có các hành lang đón máy bay kéo dài từ khối chính.
Cái giá của ngón tay
Khoảng sân giữa hai ngón kề nhau gọi là "túi" sân đỗ. Nếu túi hẹp, hai máy bay ở hai ngón đối diện không thể cùng lùi ra một lúc, phải chờ nhau. Muốn hai máy bay thân rộng lăn ngược chiều nhau trong túi, khoảng cách giữa hai ngón phải đủ cho cả máy bay đậu hai bên lẫn một hoặc hai đường lăn ở giữa, tức là hàng trăm mét. Ngón càng dài, khách ở đầu ngón càng đi xa. Đó là lý do nhiều ngón tay ở sân bay lớn có thảm lăn chạy suốt.
Kiểu vệ tinh: tách khối đón máy bay ra giữa sân
Ở kiểu vệ tinh, máy bay không đậu quanh nhà ga chính mà quanh một khối riêng nằm giữa sân đỗ. Khách làm thủ tục ở nhà chính rồi đi qua đường hầm, cầu hoặc tàu điện ra vệ tinh.
Hai ví dụ hay được dẫn:
- Nhà ga 1 sân bay Charles de Gaulle (Paris), mở năm 1974: khối tròn bê tông ở giữa, bảy vệ tinh nhỏ xung quanh, nối bằng đường hầm ngầm dưới sân đỗ. Bên trong khối tròn là những ống băng chuyền người đi chéo qua giếng trời, hình ảnh nổi tiếng của kiến trúc sân bay thập niên 1970.
- Sân bay Tampa (Mỹ), mở năm 1971: các khối đón máy bay ("airside") đứng riêng, nối với nhà ga chính bằng tàu điện ngắn chạy trên cao. Đây là một trong những sân bay đầu tiên dùng tàu điện tự động cho hành khách.
Vệ tinh cho phép máy bay đậu quanh toàn bộ chu vi, kể cả mặt phía sau, nên tận dụng mặt tiền rất tốt. Cái giá là đường nối: đường hầm, tàu điện đều đắt và một khi đã đổ bê tông thì khó đổi.
Sân đỗ xa và "phòng chờ di động"
Kiểu thứ tư bỏ hẳn chuyện máy bay đậu sát nhà ga. Máy bay đậu ngoài sân đỗ xa, khách đi xe buýt sân đỗ ra rồi leo thang. Ở Việt Nam, ai từng bay giờ cao điểm đều đã gặp: hết cầu ống lồng thì đi xe buýt.
Phiên bản tham vọng nhất là sân bay Dulles ở Washington (mở năm 1962): thay xe buýt, khách ngồi trong "phòng chờ di động", cả một sảnh chờ đặt trên bánh xe, nâng hạ được, chở từ nhà ga ra tận cửa máy bay. Về sau Dulles cũng phải xây thêm các khối đón máy bay giữa sân, nối bằng tàu điện ngầm.
Sân đỗ xa rẻ khi xây, linh hoạt khi đổi loại máy bay, nhưng tốn thời gian của khách và tốn xe, tài xế, nhân viên dưới sân đỗ cho từng chuyến.
Bãi đỗ giữa sân và hình sao: thế hệ sau này
Các dãy song song nối bằng tàu ngầm
Sân bay Atlanta (Mỹ), một trong những sân bay đông khách nhất thế giới, xếp các khối đón máy bay thành dãy song song nằm giữa các đường băng, nối với nhau bằng một trục tàu điện ngầm tự động chạy dưới đất. Máy bay lăn từ đường băng vào giữa hai dãy rất ngắn. Đây là kiểu "midfield concourse": tối ưu cho máy bay trước, cho người đi bộ sau, rồi bù cho người đi bộ bằng tàu điện.
Hình chữ X và hình sao
Khối đón máy bay hình chữ X ở Pittsburgh (mở năm 1992) cho thấy một ý khác: đặt điểm giao ở giữa, bốn nhánh ngắn tỏa ra, khách chỉ đi tối đa một nhánh. Sân bay Bắc Kinh Đại Hưng mở năm 2019 đẩy ý này lên năm nhánh tỏa từ một lõi trung tâm. Theo công bố của sân bay, cổng xa nhất cách lõi khoảng 600 m, đi bộ chừng tám phút. Hình sao giữ cho quãng đi ngắn, nhưng đổi lại các "túi" sân đỗ giữa hai nhánh có dạng hình nêm, càng gần lõi càng chật.
Bảng so sánh nhanh
| Kiểu | Ví dụ | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Tuyến tính | Kansas City cũ | Dễ tìm đường, quãng đi ngắn nếu ít cổng | Dài ra rất nhanh khi thêm cổng, khó gom an ninh |
| Ngón tay | Schiphol, Nội Bài T2 | Dễ thêm cổng, gom thủ tục và an ninh một chỗ | Đầu ngón xa, túi sân đỗ chật làm máy bay chờ nhau |
| Vệ tinh | Paris CDG nhà ga 1, Tampa | Máy bay đậu quanh cả chu vi | Đường hầm, tàu điện đắt, khó sửa |
| Sân đỗ xa | Dulles thời đầu, cổng xe buýt ở mọi sân bay | Rẻ, linh hoạt loại máy bay | Tốn thời gian khách, tốn xe và người |
| Dãy giữa sân | Atlanta | Máy bay lăn ngắn, công suất rất lớn | Phụ thuộc hoàn toàn vào tàu điện |
| Hình sao / chữ X | Pittsburgh, Đại Hưng | Quãng đi bộ tới cổng xa nhất ngắn | Sân đỗ gần lõi chật, khó kéo dài nhánh |
Vì sao sân bay thật hiếm khi theo một kiểu
Một sân bay sống cả trăm năm, còn mỗi bố cục chỉ đúng với một thời. Thập niên 1960 chưa có soi chiếu tập trung, nên nhà ga tuyến tính "đỗ xe là tới cổng" hợp lý. Thập niên 1970 máy bay thân rộng ra đời, nhà ga phải lùi xa để đủ chỗ quay đầu. Từ đầu thập niên 2000, an ninh gom về vài điểm, và khu thương mại sau soi chiếu trở thành nguồn thu lớn, nên nhà ga lại có xu hướng dồn khách qua một "quảng trường" chung trước khi tỏa ra các cổng.
Kết quả là đa số sân bay lớn mang nhiều lớp: một khối chính dạng ngón tay, thêm một vệ tinh khi hết đất, cộng vài chục chỗ đỗ xa cho giờ cao điểm. Người thiết kế giỏi không chọn "kiểu đẹp nhất" mà chọn kiểu để lại đường lùi cho lần mở rộng sau.
Góc nhìn hôm nay: đọc bố cục khi bạn đi qua sân bay
Lần tới ra sân bay, thử để ý vài điều. Từ chỗ soi chiếu, có bảng ghi số phút đi bộ tới từng dãy cổng không? Nếu có, sân bay đó đang bù quãng đi dài bằng thông tin. Cổng của bạn nằm ở đầu ngón tay hay sát khối chính? Có phải đi tàu điện, đi xe buýt không? Đó chính là dấu vết của bố cục.
Muốn đọc kỹ hơn, sách chuyên ngành hay được dẫn là Airport Planning and Management của Alexander Wells và Seth Young, hoặc Planning and Design of Airports của Robert Horonjeff và cộng sự. Hai cuốn đều có chương riêng về hình học nhà ga và cách tính chiều dài mặt tiền sân đỗ. Còn nếu chỉ muốn ngắm, sơ đồ nhà ga mà sân bay nào cũng in trên trang chính thức là tài liệu tốt nhất: nhìn từ trên xuống, bố cục hiện ra rõ hơn mọi bài giảng.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ga kiểu ngón tay là gì?
Đó là nhà ga có một khối chính để làm thủ tục và soi chiếu, từ đó các hành lang hẹp đâm ra sân đỗ như ngón tay xòe. Máy bay đậu dọc hai bên mỗi hành lang. Kiểu này dễ thêm cổng nên rất phổ biến, nhưng khách ở cuối hành lang phải đi bộ xa.
Nhà ga vệ tinh khác nhà ga ngón tay thế nào?
Ở nhà ga vệ tinh, khối đón máy bay đứng tách riêng giữa sân đỗ và nối về nhà ga chính bằng đường hầm, cầu hoặc tàu điện. Máy bay đậu được quanh toàn bộ khối vệ tinh. Ngón tay thì gắn liền với khối chính, khách đi bộ thẳng ra.
Vì sao có chuyến phải đi xe buýt ra máy bay?
Vì số chỗ đỗ có cầu ống lồng luôn ít hơn số máy bay vào giờ cao điểm. Những chuyến còn lại đậu ở sân đỗ xa và khách được xe buýt chở ra. Đôi khi hãng cũng chọn đỗ xa để giảm phí hoặc quay đầu máy bay nhanh hơn.
Nhà ga nào có quãng đi bộ ngắn nhất?
Không có một bảng xếp hạng chính thức. Về nguyên lý, nhà ga hình sao hoặc chữ X, như Bắc Kinh Đại Hưng hay Pittsburgh, cho quãng đi tới cổng xa nhất ngắn hơn nhiều so với một hành lang thẳng có cùng số cổng.
Sân bay ở Việt Nam dùng bố cục nào?
Các nhà ga lớn như Nội Bài T2 hay nhà ga quốc tế Tân Sơn Nhất chủ yếu theo kiểu ngón tay, có hành lang đón máy bay kéo dài dọc sân đỗ, cộng với nhiều chỗ đỗ xa dùng xe buýt. Muốn biết chính xác từng nhà ga, xem sơ đồ trên trang chính thức của cảng hàng không.
