Bảng chữ cái phiên âm hàng không là 26 từ mã thay cho 26 chữ cái, từ Alfa, Bravo, Charlie tới Zulu, do ICAO chuẩn hoá và áp dụng từ năm 1956. Nó tồn tại vì qua radio nhiễu, chữ B, D, P, T, V nghe gần như nhau. Các chữ số cũng có cách đọc riêng: 3 là "tree", 5 là "fife", 9 là "niner", để không lẫn với nhau và với từ khác.
Vì sao không đọc thẳng chữ cái
Tai người nhận ra phụ âm nhờ những âm tần cao, rất ngắn. Radio VHF trong buồng lái lại cắt bớt dải tần, thêm tiếng rít, tiếng động cơ, tiếng gió. Kết quả: "B" và "D", "M" và "N", "F" và "S" gần như không phân biệt được. Chỉ một chữ nghe nhầm trong tên đường lăn, tên điểm trọng yếu hay số đăng ký tàu bay là đủ đưa máy bay vào chỗ không nên đến.
Giải pháp là thay mỗi chữ cái bằng một từ dài hai ba âm tiết, đủ khác nhau để dù mất nửa từ vẫn đoán ra. Người ta dùng cách này từ đầu thế kỷ 20 trong điện thoại và điện báo, nhưng mỗi nơi một bảng. Một phi công Pháp, một kiểm soát viên Thái Lan và một tổ bay Brazil cần chung một bảng mà ai cũng phát âm được, chứ không chỉ người nói tiếng Anh.
Bảng ICAO ra đời thế nào
Đầu những năm 1950, ICAO giao việc soạn bảng mới cho một nhóm có nhà ngôn ngữ học Jean-Paul Vinay của Đại học Montréal tham gia. Tiêu chí đặt ra: từ phải có trong tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha hoặc đọc được dễ dàng bằng cả ba; phát âm rõ khi nhiễu; tránh những từ dễ gây hiểu lầm. Phiên bản đầu được công bố năm 1951, sau thử nghiệm thì sửa vài từ, và bảng hoàn chỉnh có hiệu lực năm 1956. Bảng này nằm trong Phụ ước 10 của Công ước Chicago, về sau cũng được Liên minh Viễn thông Quốc tế và nhiều tổ chức khác dùng.
Hai cách viết "lạ" là chủ ý:
- Alfa, không phải Alpha: người nói tiếng Pháp, Tây Ban Nha có thể đọc "ph" không thành âm "f".
- Juliett với hai chữ t: để người nói tiếng Pháp không nuốt mất âm cuối như với "Juliette".
Bảng 26 chữ cái và cách đọc
| Chữ | Từ mã | Nhấn âm (in hoa) |
|---|---|---|
| A | Alfa | AL-fah |
| B | Bravo | BRAH-voh |
| C | Charlie | CHAR-lee |
| D | Delta | DELL-tah |
| E | Echo | ECK-oh |
| F | Foxtrot | FOKS-trot |
| G | Golf | golf |
| H | Hotel | hoh-TELL |
| I | India | IN-dee-ah |
| J | Juliett | JEW-lee-ett |
| K | Kilo | KEY-loh |
| L | Lima | LEE-mah |
| M | Mike | mike |
| N | November | no-VEM-ber |
| O | Oscar | OSS-cah |
| P | Papa | pah-PAH |
| Q | Quebec | keh-BECK |
| R | Romeo | ROW-me-oh |
| S | Sierra | see-AIR-rah |
| T | Tango | TANG-go |
| U | Uniform | YOU-nee-form |
| V | Victor | VIK-tah |
| W | Whiskey | WISS-key |
| X | X-ray | ECKS-ray |
| Y | Yankee | YANG-key |
| Z | Zulu | ZOO-loo |
Cột nhấn âm theo cách ICAO hướng dẫn. Để ý vài chỗ: Hotel và Papa nhấn âm sau, Quebec đọc "kê-béc" chứ không phải "quy-béc". Người Việt mới học hay đọc Papa nhấn đầu như tiếng Anh thường ngày; trong vô tuyến đúng chuẩn là nhấn âm thứ hai.
Chữ số: tree, fife, niner
Chữ số còn quan trọng hơn chữ cái, vì huấn lệnh không lưu đầy số: độ cao, hướng bay, tần số, áp suất. ICAO quy định cách phát âm riêng:
| Số | Đọc | Vì sao |
|---|---|---|
| 0 | ZE-RO | Không dùng "oh" để khỏi lẫn chữ O |
| 3 | TREE | Nhiều người không phát âm được "th" |
| 4 | FOW-er | Tách khỏi "for" trong câu |
| 5 | FIFE | "Five" mất âm cuối dễ thành "fire" hoặc lẫn với 9 |
| 9 | NIN-er | Tách khỏi "five"; thường còn được giải thích là để khỏi lẫn với "nein" (tiếng Đức: không) |
| 1000 | TOU-SAND | Bỏ âm "th" |
| Dấu thập phân | DAY-SEE-MAL | Đọc rõ thay cho "point" |
Các số còn lại đọc gần như tiếng Anh bình thường. Trong thực tế, nhiều phi công và kiểm soát viên đọc "three", "five" chuẩn tiếng Anh; nhưng "niner" thì gần như ai cũng giữ, vì lẫn 9 với 5 hay với "nein" là cái lỗi nghe ra đã thấy lạnh gáy.
Đọc số theo từng chữ số
Quy tắc chung trong vô tuyến hàng không là đọc từng chữ số một, trừ vài trường hợp có quy định riêng:
- Mực bay: FL350 là "flight level tree fife zero".
- Hướng: hướng 090 là "heading zero niner zero", luôn đủ ba chữ số.
- Tần số: 118.1 là "one one eight decimal one".
- QNH: 1008 là "QNH one zero zero eight".
- Độ cao chẵn nghìn, chẵn trăm: 2.500 ft là "two tousand fife hundred"; 10.000 ft là "one zero tousand".
- Đường băng: 25R là "runway two fife right"; 07L là "runway zero seven left".
Bảng chữ cái làm việc ở sân bay thế nào
Đi một vòng sân bay, bảng phiên âm có mặt ở mọi chỗ:
- Đường lăn được đặt bằng chữ cái, ví dụ đường lăn A, B, N1, nên huấn lệnh nghe như "taxi via November One, Sierra, hold short runway two fife left".
- Bản tin ATIS (phát tự động thông tin sân bay) được đánh tên theo chữ cái, mỗi lần cập nhật nhảy sang chữ tiếp theo. Phi công báo "information Bravo" để xác nhận đã nghe bản tin mới nhất.
- Số đăng ký tàu bay: một chiếc VN-A123 có thể được gọi là "Victor November Alfa One Two Tree" khi cần.
- Điểm trọng yếu, đài dẫn đường mang tên năm chữ cái hoặc ba chữ, khi đọc chưa rõ thì đánh vần bằng bảng phiên âm.
- Mã đặt chỗ: nhân viên quầy vé đọc mã sáu ký tự cho khách qua điện thoại bằng chính bảng này.
Ở mặt đất, nhân viên phục vụ sân đỗ dùng bảng này qua bộ đàm khi báo vị trí bãi đỗ hay số hiệu tàu bay. Trong nghề, nói "Zulu" là nói giờ UTC, vì múi giờ 0 được ký hiệu bằng chữ Z.
Những bảng trước đây và nhầm lẫn thường gặp
Trước năm 1956, Anh và Mỹ dùng những bảng khác, nổi tiếng nhất là bảng bắt đầu bằng Able, Baker, Charlie. Nhiều từ trong đó chỉ dễ với người nói tiếng Anh. Bảng ICAO thay thế để dùng chung toàn cầu.
Ngày nay người ta hay gọi là "bảng chữ cái NATO", vì NATO cũng áp dụng cùng bảng. Thực chất đó là cùng một bảng; trong ngành hàng không dân dụng, tên chuẩn là bảng chữ cái phiên âm của ICAO (ICAO spelling alphabet). Một nhầm lẫn khác là tưởng mỗi nước có bảng riêng cho hàng không. Không: liên lạc không lưu quốc tế dùng chung bảng này; các nước có thể dùng tiếng mẹ đẻ cho liên lạc nội địa, nhưng chữ cái vẫn đánh vần theo ICAO.
Góc nhìn hôm nay: học thuộc trong một buổi tối
Bảng này hữu ích cả ngoài sân bay: đọc mã đặt chỗ, số hợp đồng, email qua điện thoại cho tổng đài nước ngoài. Cách học nhanh:
- Đánh vần tên mình và biển số xe bằng bảng phiên âm mỗi ngày.
- Nghe kênh không lưu trực tuyến của một sân bay lớn (nhiều trang phát lại công khai), chú ý cách đọc đường lăn và số.
- Tập đọc FL, heading, QNH theo đúng nhịp từng chữ số như bảng trên.
Sau một tuần, khi nghe "Victor Victor Tango Sierra" bạn sẽ bật ra ngay: đó là Tân Sơn Nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao viết Alfa mà không viết Alpha?
ICAO chọn cách viết Alfa để người nói tiếng Pháp, Tây Ban Nha và các ngôn ngữ khác không đọc sai cụm "ph". Tương tự, Juliett có hai chữ t để âm cuối không bị nuốt.
Vì sao số 9 đọc là niner?
"Nine" dễ lẫn với "five" khi radio nhiễu; người ta cũng hay giải thích là để khỏi lẫn với "nein" của tiếng Đức nghĩa là "không". Thêm âm "er" giúp số 9 khác hẳn, nên ICAO quy định đọc là niner.
Bảng chữ cái phiên âm có từ năm nào?
Bảng ICAO được công bố lần đầu năm 1951, sau đó chỉnh sửa vài từ và có hiệu lực hoàn chỉnh năm 1956. Bảng được đưa vào Phụ ước 10 của Công ước Chicago về viễn thông hàng không.
Bảng chữ cái NATO và bảng ICAO có khác nhau không?
Không khác. Đó là cùng một bảng 26 từ mã từ Alfa đến Zulu. Tên "NATO" phổ biến vì khối này cũng áp dụng, còn trong hàng không dân dụng tên chuẩn là bảng chữ cái phiên âm ICAO.
Phi công đọc độ cao 10.000 feet thế nào?
Theo cách đọc ICAO, 10.000 ft là "one zero tousand", tức đọc từng chữ số của phần nghìn rồi thêm "tousand". Mực bay thì đọc từng chữ số, ví dụ FL350 là "flight level tree fife zero".
