Số đăng ký tàu bay là "biển số" của một chiếc máy bay, gồm dấu hiệu quốc tịch và dấu hiệu đăng ký, sơn trên thân hoặc đuôi và mặt dưới cánh. Tàu bay đăng ký tại Việt Nam mang dấu hiệu quốc tịch VN, máy bay của các hãng thường có dạng VN-A kèm ba chữ số. Theo Công ước Chicago, mỗi tàu bay chỉ được mang quốc tịch của một nước tại một thời điểm, và số đăng ký đổi khi máy bay chuyển sang nước khác.
Biển số của bầu trời: luật từ đâu ra
Công ước Chicago năm 1944 đặt nền cho cả hệ thống. Điều 17 quy định tàu bay mang quốc tịch của quốc gia nơi nó được đăng ký. Điều 18 cấm một tàu bay đăng ký hợp lệ ở nhiều nước cùng lúc. Điều 20 buộc tàu bay hoạt động quốc tế phải mang dấu hiệu quốc tịch và đăng ký phù hợp. Chi tiết kỹ thuật nằm trong Phụ ước 7 "Dấu hiệu quốc tịch và đăng ký tàu bay".
Ở Việt Nam, Luật Hàng không dân dụng Việt Nam năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2014) quy định việc đăng ký quốc tịch tàu bay, và Cục Hàng không Việt Nam giữ Sổ đăng bạ tàu bay. Khi một hãng nhận máy bay mới, dù mua hay thuê, việc đầu tiên trước chuyến bay thương mại là làm thủ tục đăng ký để chiếc máy bay đó mang chữ VN.
Vì sao cần? Quốc tịch xác định nước nào chịu trách nhiệm giám sát an toàn, cấp chứng chỉ đủ điều kiện bay, áp dụng luật nào khi có tranh chấp trên tàu bay. Số đăng ký cho phép nhận dạng chính xác từng chiếc trong hồ sơ bảo dưỡng, hợp đồng thuê, bảo hiểm, và cả khi cần liên lạc.
Cấu trúc: dấu hiệu quốc tịch và dấu hiệu đăng ký
Một số đăng ký có hai phần:
- Dấu hiệu quốc tịch: chữ cái hoặc tổ hợp chữ – số được phân cho từng nước, lấy từ dãy hô hiệu vô tuyến mà Liên minh Viễn thông Quốc tế phân bổ. Việt Nam là VN.
- Dấu hiệu đăng ký: do nước đó tự cấp, gồm chữ, số hoặc cả hai.
Theo Phụ ước 7, khi dấu hiệu đăng ký bắt đầu bằng chữ cái thì hai phần nối bằng dấu gạch ngang, như VN-A… hay G-ABCD; khi bắt đầu bằng chữ số thì thường viết liền, như JA801A của Nhật hay HL1234 của Hàn Quốc. Mỹ viết liền chữ N với phần sau (N12345, N123AB). Phụ ước 7 cũng yêu cầu tránh những tổ hợp dễ nhầm với tín hiệu cấp cứu như SOS, PAN, XXX hay các mã ba chữ bắt đầu bằng Q dùng trong vô tuyến.
Dấu hiệu quốc tịch quanh khu vực và thế giới
| Quốc gia, vùng lãnh thổ | Dấu hiệu | Ví dụ dạng số |
|---|---|---|
| Việt Nam | VN | VN-A### |
| Mỹ | N | N12345, N123AB |
| Anh | G | G-ABCD |
| Pháp | F | F-ABCD |
| Đức | D | D-ABCD |
| Nhật Bản | JA | JA123A |
| Hàn Quốc | HL | HL1234 |
| Trung Quốc | B | B-1234; Hồng Kông dùng B-H…, Ma Cao B-M… |
| Singapore | 9V | 9V-ABC |
| Malaysia | 9M | 9M-ABC |
| Thái Lan | HS | HS-ABC |
| Úc | VH | VH-ABC |
| Ireland | EI | EI-ABC |
Vài dấu hiệu là dấu tích lịch sử. Nước Anh lấy G, Pháp lấy F, Đức lấy D từ những hội nghị vô tuyến điện đầu thế kỷ 20. Nước nào ra đời muộn hơn thường nhận dấu hiệu bắt đầu bằng chữ số, như 9V của Singapore hay 9M của Malaysia, vì các chữ cái "đẹp" đã được phân hết.
Có những nước nhỏ nhưng sổ đăng bạ rất lớn. Ireland (EI) là ví dụ: nhiều công ty cho thuê tàu bay đặt trụ sở ở đó, nên không ít máy bay từng mang EI trước khi chuyển sang quốc tịch của hãng thuê. Bermuda (VP-B, VQ-B) cũng là nơi đăng ký nhiều tàu bay của hãng nước ngoài.
Số đăng ký được sơn ở đâu, to cỡ nào
Phụ ước 7 quy định khá chi tiết. Với máy bay cánh cố định:
- Mặt dưới cánh: sơn trên cánh trái hoặc trải trên cả hai cánh, chữ cao ít nhất 50 cm.
- Thân hoặc đuôi đứng: chữ cao ít nhất 30 cm, ở hai bên.
- Tấm nhận dạng: một tấm kim loại chống cháy, khắc dấu hiệu quốc tịch và đăng ký, gắn ở vị trí dễ thấy gần cửa chính.
Chữ phải đơn sắc, tương phản với nền, nét đều, không trang trí. Vì vậy dù hãng sơn máy bay rực rỡ đến đâu, dòng chữ VN-A… vẫn rõ ràng, thường ở phần thân sau hoặc trên đuôi. Lần tới đứng ở cửa kính nhà ga, có thể tìm thấy nó trong vài giây.
Số đăng ký VN-A: đọc thế nào
Với các hãng hàng không Việt Nam, tàu bay cánh cố định chở khách thường có dạng VN-A và ba chữ số. Các hãng xin cấp số theo dải và nhiều hãng gom số theo dòng máy, nên người quen nhìn số có thể đoán là thân hẹp hay thân rộng; đó là thói quen của hãng chứ không phải luật. Tàu bay khác như trực thăng, tàu bay huấn luyện có kiểu ký hiệu riêng theo quy định đăng ký.
Điểm cần nhớ: số đăng ký gắn với chiếc máy bay, không gắn với chuyến bay. Chuyến VN 245 hôm nay có thể do VN-A thứ nhất thực hiện, mai lại là chiếc khác. Ngược lại, một chiếc máy bay có thể bay năm sáu chặng một ngày, mỗi chặng một số hiệu chuyến.
Ba "con số danh tính" của một tàu bay
| Danh tính | Do ai cấp | Có đổi không |
|---|---|---|
| Số đăng ký (VN-A…) | Quốc gia đăng ký | Đổi khi chuyển quốc tịch |
| Số xuất xưởng (MSN) | Nhà sản xuất | Không bao giờ đổi |
| Địa chỉ 24 bit ICAO (Mode S) | Quốc gia đăng ký, theo khối ICAO phân | Đổi khi chuyển quốc tịch |
Số xuất xưởng (manufacturer serial number) là thứ theo chiếc máy bay suốt đời, như số khung của ô tô. Người theo dõi lịch sử một chiếc máy bay sẽ tra theo MSN, vì trong ba bốn mươi năm hoạt động nó có thể mang năm sáu số đăng ký ở nhiều nước khác nhau. Địa chỉ 24 bit là "số điện thoại" của bộ phát đáp Mode S và ADS-B; khi máy bay đổi quốc tịch, địa chỉ này được cấp lại theo khối của nước mới.
Khi nào số đăng ký được dùng trên radio
Chuyến bay thương mại gọi bằng hô hiệu hãng cộng số chuyến. Còn máy bay tư nhân, máy bay huấn luyện, chuyến bay không có số hiệu thương mại thường dùng chính số đăng ký làm hô hiệu, đánh vần bằng bảng chữ cái phiên âm. Kiểm soát viên có thể rút gọn sau lần gọi đầu: chỉ giữ chữ đầu và hai, ba ký tự cuối.
Ở sân đỗ, số đăng ký là thứ nhân viên mặt đất dùng nhiều nhất: kế hoạch tra nạp nhiên liệu, phiếu cân bằng trọng tải, hồ sơ kỹ thuật đều ghi theo số đăng ký chứ không theo số chuyến. Khi đổi tàu bay vào phút chót, thứ đổi trên giấy tờ chính là dòng số đăng ký đó.
Đổi số đăng ký: chuyện của máy bay thuê
Ngành hàng không vận hành phần lớn đội bay bằng tàu bay thuê. Khi hợp đồng kết thúc, máy bay rời hãng, xoá đăng ký ở Việt Nam, sơn lại và nhận số mới ở nước của hãng tiếp theo. Một chiếc máy bay chở khách ở Việt Nam hôm nay có thể từng bay ở châu Âu với dấu hiệu khác, và vài năm nữa sẽ sang châu Phi hay Nam Mỹ. Quá trình xoá và đăng ký mới luôn đi kèm kiểm tra hồ sơ kỹ thuật để quốc gia mới nhận trách nhiệm giám sát.
Góc nhìn hôm nay: tìm số đăng ký chiếc máy bay mình đi
- Ở nhà ga: nhìn phía sau thân máy bay qua cửa kính, hoặc tấm nhận dạng gần cửa khi lên máy bay.
- Trên ứng dụng theo dõi chuyến bay: hầu hết hiển thị số đăng ký cùng loại tàu bay cho từng chuyến, kèm lịch sử các chặng chiếc đó đã bay.
- Người mê chụp máy bay thường ghi số đăng ký vào từng tấm ảnh, vì hai chiếc cùng sơn giống hệt nhau chỉ khác nhau ở dòng chữ này.
Một thú vui nhỏ: lần sau đi máy bay, ghi lại số đăng ký, rồi tra lịch sử chiếc đó. Rất có thể nó đã đi qua nhiều sân bay hơn bạn tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Số đăng ký máy bay là gì?
Là ký hiệu nhận dạng riêng của từng tàu bay, gồm dấu hiệu quốc tịch và dấu hiệu đăng ký, sơn trên thân hoặc đuôi và mặt dưới cánh. Nó giống biển số xe, gắn với chiếc máy bay chứ không gắn với chuyến bay.
VN-A trên máy bay nghĩa là gì?
VN là dấu hiệu quốc tịch của Việt Nam, cho biết máy bay đăng ký trong Sổ đăng bạ tàu bay Việt Nam. Phần A và các chữ số sau là dấu hiệu đăng ký do cơ quan quản lý cấp cho từng chiếc.
Một máy bay có thể có hai quốc tịch không?
Không. Điều 18 Công ước Chicago quy định một tàu bay không được đăng ký hợp lệ ở nhiều quốc gia cùng lúc. Muốn chuyển sang nước khác, máy bay phải xoá đăng ký cũ trước.
Số đăng ký máy bay có thay đổi không?
Có, khi máy bay chuyển sang quốc tịch khác, thường vì được bán hoặc trả lại cho bên cho thuê. Số xuất xưởng do nhà sản xuất cấp thì không bao giờ đổi.
Vì sao máy bay Mỹ bắt đầu bằng chữ N?
Chữ N là dấu hiệu quốc tịch được phân cho Mỹ từ các hội nghị vô tuyến điện quốc tế đầu thế kỷ 20. Máy bay Mỹ viết liền chữ N với phần số và chữ phía sau, không dùng dấu gạch ngang.
