Sân bay Tempelhof Berlin: từ bãi duyệt binh đến công viên giữa phố

Sân bay Tempelhof ở Berlin được công nhận là sân bay năm 1923, có nhà ga hình vòng cung dài khoảng 1,2 km xây từ năm 1936 đến 1941, và đóng cửa ngày 30/10/2008. Từ tháng 5/2010, cả bãi bay rộng hơn 300 ha trở thành công viên Tempelhofer Feld; năm 2014, người Berlin bỏ phiếu giữ nguyên khoảng đất trống này, không cho xây nhà. Hai đường băng cũ nay là chỗ đạp xe, trượt ván và thả diều.

Từ đất của dòng tu đến bãi duyệt binh

Cái tên Tempelhof có từ thời trung cổ, khi vùng đất phía nam Berlin thuộc dòng tu Hiệp sĩ Đền thánh (Templar). Từ năm 1720 cho đến Thế chiến thứ nhất, quân đội Phổ dùng khoảng đồng bằng rộng ở đây làm bãi duyệt binh và tập trận. Chính vì nó phẳng, trống và sát thành phố, Tempelhof trở thành chỗ lý tưởng cho máy bay khi máy bay xuất hiện.

Năm 1909, phi công Pháp Armand Zipfel bay biểu diễn ở Tempelhof, rồi Orville Wright đến trong cùng năm. Những buổi bay của Orville thu hút hàng chục nghìn người Berlin, và ông đạt một số kỷ lục về độ cao và thời gian bay thời đó. Nhưng phải hơn mười năm sau Tempelhof mới thật sự thành sân bay.

1923–1930: sân bay trung tâm của châu Âu

Ngày 8/10/1923, Bộ Giao thông Đức chính thức công nhận Tempelhof là sân bay. Năm 1926, hãng Deutsche Luft Hansa (tiền thân Lufthansa ngày nay) được thành lập ở Berlin và lấy Tempelhof làm căn cứ. Cuối thập niên 1920, Tempelhof có nhà ga cố định đầu tiên và nhanh chóng thành một trong những sân bay bận rộn nhất châu Âu, cùng với Croydon ở London và Le Bourget ở Paris.

Điểm đặc biệt của Tempelhof là vị trí. Phần lớn sân bay khi đó nằm xa ngoại ô. Tempelhof nằm gọn trong thành phố, có ga tàu điện ngầm ngay cổng. Khách từ trung tâm Berlin ra sân bay chỉ mất vài chục phút. Ưu điểm này về sau lại thành lý do khiến sân bay phải đóng cửa.

Nhà ga 1,2 km: "mẹ của mọi sân bay"

Năm 1934, kiến trúc sư Ernst Sagebiel được giao thiết kế nhà ga mới. Công trình xây từ năm 1936 đến 1941 dưới thời chính quyền Quốc xã, trong kế hoạch tái thiết Berlin của chế độ này, và chưa bao giờ được hoàn thiện đúng như bản vẽ. Dù vậy nó vẫn là một trong những toà nhà lớn nhất thế giới tính theo diện tích sàn suốt nhiều thập niên.

Nhìn từ trên cao, nhà ga có hình một cánh cung dài khoảng 1,2 km ôm lấy sân đỗ. Phía trước là quảng trường tròn đón xe. Bên trong, khách đi qua sảnh lớn rồi ra phía sân đỗ, nơi có điều mà người làm sân bay thời đó coi là đột phá:

• Mái đua khổng lồ không cột chống vươn ra phía sân đỗ. Máy bay cỡ nhỏ và trung bình thời đó có thể đỗ ngay dưới mái, khách lên xuống không bị ướt mưa. Đây là ý tưởng của cầu ống lồng ngày nay, nhưng làm bằng một mái che.
• Tách luồng theo tầng: khách đi tầng trên, hành lý và hàng hoá xử lý ở tầng dưới, xe chở hàng chạy trong đường hầm bên dưới. Nguyên tắc tách luồng khách, luồng hàng vẫn là nền tảng của mọi nhà ga hiện đại.
• Nhà ga, văn phòng, nhà để máy bay liền một khối trên cùng trục cong, rút ngắn quãng đường giữa các khâu.

Kiến trúc sư người Anh Norman Foster, người thiết kế sân bay Chek Lap Kok ở Hong Kong và nhiều nhà ga khác, gọi Tempelhof là "mẹ của mọi sân bay". Câu nói này hay được trích vì nó đến từ một người làm nghề, nói về công năng chứ không chỉ về hình thức.

Cầu hàng không 1948–1949: sân bay nuôi một thành phố

Từ ngày 26/6/1948 đến 12/5/1949, các đường bộ và đường sắt vào Tây Berlin bị phong toả. Hơn hai triệu người trong khu vực này được tiếp tế gần như hoàn toàn bằng máy bay, và Tempelhof là một trong những sân bay chính nhận hàng. Đây là một mốc lịch sử được nhắc nhiều, nhưng với người làm sân bay, điều đáng học là cách vận hành.

Máy bay chở than, bột mì, sữa bột hạ cánh nối đuôi nhau, có lúc chỉ cách nhau vài phút. Mỗi máy bay chỉ được thử hạ cánh một lần; nếu hỏng lượt thì quay về sân bay xuất phát chứ không vòng lại, để không phá vỡ dòng máy bay phía sau. Đội mặt đất dỡ hàng trong thời gian rất ngắn. Nhiều nguyên tắc về phân cách máy bay theo thời gian, hành lang bay cố định và dỡ tải nhanh được rèn trong những tháng đó. Người Berlin gọi các máy bay này là "Rosinenbomber", máy bay nho khô, vì có phi công thả kẹo cho trẻ con dưới đất.

Vì sao Tempelhof phải đóng cửa

Vị trí giữa phố từng là thế mạnh, nhưng khi máy bay phản lực lớn ra đời, nó thành giới hạn:

1. Đường băng không kéo dài được. Hai đường băng của Tempelhof dài khoảng hơn 2 km, bị khu dân cư Neukölln và Tempelhof bao quanh, không thể làm dài hơn cho máy bay thân rộng.
2. Máy bay hạ cánh sát mái nhà. Đường tiếp cận đi qua giữa các dãy chung cư, gây tiếng ồn và hạn chế độ cao công trình xung quanh.
3. Berlin có sân bay khác. Từ thập niên 1970, phần lớn chuyến bay của Tây Berlin chuyển sang Tegel. Tempelhof chỉ còn các chuyến ngắn và máy bay nhỏ, thua lỗ kéo dài.

Năm 2008, một cuộc trưng cầu ý dân không ràng buộc nhằm giữ sân bay không đạt đủ tỷ lệ người ủng hộ. Ngày 30/10/2008, Tempelhof đóng cửa hẳn. Berlin dồn chuyến bay về Tegel và Schönefeld, rồi về sân bay Berlin Brandenburg mở năm 2020.

Tempelhofer Feld: công viên trên đường băng

Ngày 8/5/2010, cả bãi bay mở cửa cho người dân thành công viên. Không phá đường băng, không trồng rừng, chỉ mở cổng. Kết quả là một khoảng trống hơn 300 ha, cỡ ngang công viên Central Park ở New York, nằm giữa một thủ đô châu Âu.

Chính quyền thành phố từng có kế hoạch xây nhà ở và thư viện dọc rìa bãi. Ngày 25/5/2014, người Berlin bỏ phiếu trong một cuộc trưng cầu ý dân và thông qua luật giữ nguyên bãi trống, chặn kế hoạch xây dựng. Đến nay chuyện có nên xây một phần để giải quyết thiếu nhà ở hay không vẫn là đề tài người Berlin tranh luận.

Đi trên Tempelhofer Feld bây giờ, người làm sân bay vẫn đọc được bố cục cũ: vạch sơn đường băng còn mờ, đường lăn nối ra sân đỗ trước nhà ga, những trụ đèn tiếp cận thấp. Người ta đạp xe, trượt patin, lướt ván buồm trên đường băng, nướng thịt ở khu được phép, trồng rau trong các vườn cộng đồng ở một góc bãi.

Góc nhìn hôm nay: tham quan Tempelhof

Công viên mở cửa hằng ngày từ sáng đến lúc mặt trời lặn, giờ đóng cổng thay đổi theo mùa. Toà nhà ga cũ có các tour hướng dẫn đi qua sảnh chính, mái đua, tầng hầm và nhà để máy bay; nên đặt trước. Toà nhà cũng được dùng làm nơi tổ chức hội chợ, hoà nhạc và triển lãm.

Bài học Tempelhof để lại cho người làm quy hoạch sân bay: sân bay giữa phố thuận tiện cho khách nhưng luôn có ngày bị thành phố "đuổi kịp". Khi đó câu hỏi không chỉ là đóng cửa, mà là dùng khoảng đất khổng lồ ấy vào việc gì. Người Berlin chọn câu trả lời đơn giản nhất: để trống.