Sân bay Croydon: tháp kiểm soát không lưu đầu tiên và tiếng gọi Mayday

Sân bay Croydon ở phía nam London là nơi có tháp kiểm soát không lưu đầu tiên trên thế giới, đưa vào dùng ngày 25/2/1920, trước cả khi sân bay chính thức mở cửa ngày 29/3/1920. Croydon cũng là nơi tiếng gọi cấp cứu "Mayday" ra đời năm 1923. Sân bay đóng cửa năm 1959, nhưng nhà ga năm 1928 và tháp kiểm soát vẫn còn, nay là trung tâm tham quan.

Vì sao London cần một "sân bay hải quan"

Ngày 25/8/1919, hãng Aircraft Transport and Travel mở tuyến bay thường lệ hằng ngày giữa London và Paris, một trong những tuyến bay quốc tế theo lịch đầu tiên trên thế giới. Lúc đó máy bay cất cánh từ Hounslow Heath, phía tây London. Một chuyến bay sang nước khác cần hải quan, và Hounslow được chỉ định tạm làm "sân bay hải quan" của thủ đô.

Hounslow nhỏ và chật. Chính phủ Anh tìm chỗ thay ở phía nam, gần hướng bay sang Pháp. Họ chọn hai bãi bay quân sự sát nhau từ thời Thế chiến thứ nhất là Beddington và Waddon, gộp lại thành một. Ngày 29/3/1920, Croydon chính thức thay Hounslow làm cửa ngõ hàng không quốc tế của London.

Croydon thời đầu là một bãi cỏ, không có đường băng trải cứng. Máy bay chở khách như de Havilland DH.34 hay Handley Page O/400 cải tiến chỉ chở được vài người đến khoảng mười hai người, bay mất khoảng hai đến ba tiếng sang Paris nếu thời tiết thuận. Thời tiết xấu là chuyện thường: sương mù, mây thấp, mưa. Đó chính là bài toán sinh ra nghề kiểm soát không lưu.

Tháp gỗ năm 1920: kiểm soát không lưu bắt đầu thế nào

Tháp kiểm soát đầu tiên của Croydon được đưa vào dùng ngày 25/2/1920. Nó không giống tháp kính ngày nay: chỉ là một căn phòng gỗ đặt trên cao, có cửa sổ nhìn ra bốn phía để người bên trong thấy toàn bộ bãi bay. Người trực đầu tiên, thường được ghi tên là Jimmy Jeffs, được coi là kiểm soát viên không lưu đầu tiên của thế giới.

Ông làm những việc mà người trực tháp ngày nay vẫn làm, chỉ với công cụ thô sơ hơn nhiều:

• Nói chuyện qua vô tuyến với phi công đang bay, báo thời tiết ở Croydon và trên đường bay.
• Xác định vị trí máy bay bằng vô tuyến định hướng. Trạm mặt đất bắt tín hiệu của máy bay và đo hướng tín hiệu đến. Kết hợp hướng đo từ vài trạm khác nhau, người ta vẽ được giao điểm trên bản đồ, đó là vị trí ước lượng của máy bay. Phi công lạc trong mây nhờ vậy biết mình đang ở đâu.
• Ghi chép giờ đến, giờ đi và theo dõi máy bay nào đang trên đường, để biết chuyến nào đến trễ bất thường.
• Ra hiệu bằng đèn, cờ, pháo sáng cho máy bay không có vô tuyến.

Những việc này nghe đơn giản, nhưng đó là lần đầu tiên một người trên mặt đất chịu trách nhiệm về an toàn của máy bay đang bay. Trước đó phi công tự lo mọi thứ.

Croydon có thật là đầu tiên không

Danh hiệu "tháp kiểm soát đầu tiên" của Croydon được chấp nhận rộng rãi, nhưng nên hiểu đúng phạm vi. Trước năm 1920 đã có người cầm cờ ra hiệu ở bãi bay; cái mới ở Croydon là một vị trí cố định, có vô tuyến, có người chuyên trách. Ở Mỹ, người được coi là kiểm soát viên không lưu đầu tiên là Archie League, người cầm cờ đứng ở sân bay St. Louis từ năm 1929. Tháp có vô tuyến đầu tiên của Mỹ ở sân bay Cleveland năm 1930. Như vậy Croydon đi trước Mỹ khoảng một thập niên.

Mayday ra đời ở Croydon năm 1923

Năm 1923, Frederick Stanley Mockford, sĩ quan vô tuyến cấp cao ở Croydon, được giao nghĩ ra một từ gọi cấp cứu dùng qua bộ đàm. Nó phải ngắn, dễ nghe trong tiếng rè, không dễ lẫn với từ khác, và cả phi công Anh lẫn Pháp đều hiểu, vì phần lớn chuyến bay khi đó là giữa Croydon và sân bay Le Bourget ở Paris.

Ông chọn "Mayday", phỏng theo cách đọc tiếng Pháp "m'aidez", nghĩa là "hãy giúp tôi". Tín hiệu SOS của điện báo Morse không hợp với lời nói, vì chữ S đọc lên dễ lẫn. Mayday sau đó được hội nghị vô tuyến quốc tế năm 1927 chấp nhận làm tín hiệu cấp cứu bằng lời, và đến nay vẫn được nói ba lần liên tiếp: "Mayday, Mayday, Mayday".

Cũng trong tinh thần đó, Croydon là nơi thử nghiệm nhiều quy tắc liên lạc về sau thành chuẩn, như việc phi công phải báo vị trí theo giờ, hay việc tháp cấp phép cho từng máy bay hạ cánh.

Nhà ga năm 1928: một sân bay ra dáng sân bay

Năm 1924, bốn hãng bay nhỏ của Anh được sáp nhập thành Imperial Airways, hãng hàng không quốc gia đầu tiên của nước Anh, và Croydon trở thành căn cứ chính. Lượng khách tăng, và nhà gỗ thời chiến không còn đủ.

Năm 1928, Croydon có một khu sân bay mới: nhà ga bằng gạch và bê tông theo phong cách tân cổ điển, tháp kiểm soát đặt ngay trên nóc nhà ga, khách sạn Aerodrome bên cạnh, và các nhà để máy bay lớn. Nhà ga mới bắt đầu hoạt động tháng 1/1928 và khánh thành chính thức ngày 2/5/1928.

Bên trong là những thứ ngày nay ai cũng quen: quầy bán vé, khu cân hành lý, phòng chờ, hải quan, quầy đổi tiền, bảng thông báo chuyến bay. Tháp kiểm soát nằm cao nhất, nhìn bao quát cả bãi bay. Đây là một trong những nhà ga được xây có chủ đích sớm nhất thế giới, và bố cục "khách đi qua quầy, ra cửa, lên máy bay" của nó trở thành khuôn mẫu cho nhiều sân bay về sau.

Thời hoàng kim và những cái tên lớn

Thập niên 1920–1930, Croydon là nơi đi đến của gần như mọi chuyến bay nổi tiếng ở nước Anh. Charles Lindbergh hạ cánh ở đây năm 1927, vài ngày sau chuyến vượt Đại Tây Dương, và đám đông tràn ra bãi cỏ đến mức máy bay khó lăn vào. Amy Johnson cất cánh từ Croydon ngày 5/5/1930 trong chuyến bay một mình sang Australia, chuyến bay làm bà nổi tiếng khắp thế giới.

Imperial Airways mở những tuyến dài từ Croydon đi Ấn Độ, châu Phi, rồi Australia, với nhiều chặng nghỉ đêm dọc đường. Chiếc Handley Page HP.42 bốn động cơ, đưa vào khai thác đầu thập niên 1930, trở thành hình ảnh quen thuộc ở Croydon: chậm, to, nhưng nổi tiếng êm và an toàn.

Vì sao Croydon đóng cửa

Sau năm 1945, máy bay chở khách to và nặng hơn hẳn. Chúng cần đường băng trải cứng dài, trong khi Croydon vẫn là bãi cỏ và bị nhà cửa bao quanh, không còn chỗ mở rộng. Chính phủ Anh chọn Heathrow ở phía tây làm sân bay chính của London, và Gatwick ở phía nam làm sân bay thứ hai.

Các hãng lớn chuyển dần đi. Đến cuối thập niên 1950, Croydon chỉ còn vài hãng nhỏ. Chiều 30/9/1959, chiếc de Havilland Heron của hãng Morton Air Services cất cánh, chuyến bay chở khách theo lịch cuối cùng. Tối hôm đó sân bay đóng cửa hẳn. Bãi bay sau đó thành khu nhà ở và công viên; nhiều con đường trong khu được đặt theo tên các phi công từng gắn với Croydon.

Góc nhìn hôm nay: đến Croydon xem gì

Nhà ga năm 1928, nay gọi là Airport House, được xếp hạng công trình bảo tồn cấp II* của Anh. Trước cửa có một chiếc de Havilland Heron gắn trên trụ, sơn màu của chiếc Morton Air Services đã bay chuyến cuối năm 1959. Trong tháp kiểm soát cũ có trung tâm tham quan do một quỹ tình nguyện điều hành, trưng bày thiết bị vô tuyến, ảnh tư liệu và phục dựng phòng điều hành. Trung tâm chỉ mở vào một số ngày trong tháng, thường là cuối tuần, nên cần xem lịch trước khi đến.

Đứng trong căn phòng đó, dễ thấy những thứ ngày nay vẫn còn: người kiểm soát ngồi cao nhất, nhìn thẳng ra bãi, nói chuyện với phi công, ghi giờ từng chuyến. Thiết bị đã đổi từ bút chì sang màn hình radar và ADS-B, nhưng việc cốt lõi không đổi kể từ căn phòng gỗ năm 1920.