Không có một câu trả lời duy nhất cho câu hỏi "sân bay đầu tiên trên thế giới là sân bay nào", vì nó phụ thuộc vào định nghĩa. Sân bay College Park ở bang Maryland, Mỹ, mở năm 1909, thường được gọi là sân bay lâu đời nhất thế giới còn hoạt động liên tục. Port-Aviation gần Paris, mở tháng 5/1909, hay được nhắc là bãi bay đầu tiên được xây có chủ đích, còn Hamburg mở năm 1911 là sân bay quốc tế lớn lâu đời nhất vẫn nằm ở vị trí ban đầu.
Trước khi có sân bay: đồng cỏ, cồn cát và bãi tập
Chuyến bay có động cơ của anh em Wright ngày 17/12/1903 cất cánh từ cồn cát Kill Devil Hills, gần Kitty Hawk, bang North Carolina. Nơi đó không phải sân bay. Họ chọn nó vì gió biển thổi đều và cát mềm, ngã xuống ít vỡ máy.
Năm 1904 và 1905, hai anh em chuyển về gần nhà ở Dayton, bang Ohio, và thuê một đồng cỏ nuôi bò tên là Huffman Prairie. Họ dựng một nhà kho gỗ để cất máy bay, lắp một tháp gỗ có quả tạ thả xuống để kéo máy bay lao đi trên đường ray, vì đồng cỏ ít gió hơn bờ biển. Đồng cỏ này vẫn còn, nay thuộc khu di tích lịch sử hàng không Dayton nằm trong căn cứ Wright-Patterson. Nhiều người coi Huffman Prairie là "bãi bay" đầu tiên, dù nó chưa có bất kỳ chức năng nào của một sân bay theo nghĩa ngày nay.
Ở châu Âu, những người bay đầu tiên mượn bãi tập quân sự. Bãi tập Issy-les-Moulineaux ở rìa Paris là nơi Henri Farman bay vòng kín một ki-lô-mét đầu tiên ở châu Âu vào tháng 1/1908. Ở Berlin, bãi duyệt binh Tempelhof cũng đón những màn bay biểu diễn từ năm 1909. Lý do rất thực tế: bãi tập là khoảng đất phẳng rộng nhất gần thành phố, không có cây, không có hàng rào.
College Park 1909: lớp học bay của Wilbur Wright
Năm 1909, Binh chủng Thông tin của Lục quân Mỹ mua chiếc máy bay đầu tiên của mình từ anh em Wright. Hợp đồng kèm điều kiện: nhà Wright phải dạy bay cho hai sĩ quan. Lục quân thuê một khoảnh đất cạnh trường đại học Maryland ở College Park, gần Washington, và Wilbur Wright đến đó vào tháng 10/1909.
Học viên là hai trung uý Frederic Humphreys và Frank Lahm. Humphreys trở thành phi công quân sự đầu tiên bay một mình trên một chiếc máy bay của chính phủ. Cũng ở College Park năm đó, Wilbur chở bà Ralph Van Deman, người được ghi nhận là phụ nữ đầu tiên ở Mỹ bay trên máy bay có động cơ.
Ban đầu đây chỉ là một bãi huấn luyện tạm. Điều làm College Park khác những bãi khác là nó không bị bỏ. Từ năm 1911, máy bay dân sự bắt đầu dùng bãi này, và từ đó đến nay hầu như năm nào cũng có máy bay cất hạ cánh. Đó là cơ sở cho danh xưng "sân bay lâu đời nhất thế giới còn hoạt động liên tục" mà College Park vẫn dùng.
Những "lần đầu" diễn ra ở College Park
- 1918–1921: Bưu điện Mỹ dùng College Park làm một đầu của dịch vụ thư máy bay do chính phủ trực tiếp bay, dịch vụ thư hàng không đầu tiên của nước này.
- 1924: cha con Emile và Henry Berliner thử chiếc máy bay trực thăng của mình ở đây, được ghi nhận là một trong những chuyến bay trực thăng có điều khiển sớm nhất.
- 1927–1933: Cục Tiêu chuẩn Quốc gia Mỹ dùng sân bay để thử các thiết bị dẫn đường vô tuyến giúp máy bay bay và hạ cánh khi thời tiết xấu, tiền thân xa của hệ thống hạ cánh bằng thiết bị ngày nay.
Năm 1977, College Park được đưa vào Danh mục Địa điểm Lịch sử Quốc gia của Mỹ. Bảo tàng Hàng không College Park mở trong toà nhà hiện nay từ năm 1998, ngay cạnh đường băng.
Port-Aviation và Hamburg: những ứng viên khác
Tháng 5/1909, ở Viry-Châtillon, phía nam Paris, Hội Khuyến khích Hàng không mở Port-Aviation. Khác với bãi tập mượn tạm, nơi này được làm ra để bay: có khán đài cho người xem, có nhà để máy bay, có đường đua đánh dấu để tổ chức thi bay. Vì vậy nhiều tài liệu Pháp gọi nó là sân bay đầu tiên trên thế giới được xây có chủ đích. Port-Aviation hoạt động chưa tới mười năm rồi đóng cửa, đất được chia lô làm nhà ở.
Sân bay Hamburg ở Đức ra đời tháng 1/1911 tại Fuhlsbüttel, ban đầu dành cho khí cầu. Nó vẫn nằm đúng chỗ đó và nay là một sân bay quốc tế lớn, nên Hamburg hay nhận danh hiệu sân bay quốc tế lâu đời nhất còn ở vị trí ban đầu. Amsterdam Schiphol mở năm 1916 cũng thuộc nhóm lâu đời nhất còn khai thác.
| Nơi | Năm | Danh hiệu thường được gán | Hiện trạng |
|---|---|---|---|
| Kill Devil Hills (Mỹ) | 1903 | Nơi chuyến bay có động cơ đầu tiên cất cánh | Đài tưởng niệm quốc gia, không phải sân bay |
| Huffman Prairie (Mỹ) | 1904 | Bãi bay thử nghiệm đầu tiên | Di tích, đồng cỏ được giữ nguyên |
| Port-Aviation (Pháp) | 1909 | Bãi bay đầu tiên xây có chủ đích | Đã đóng, thành khu dân cư |
| College Park (Mỹ) | 1909 | Sân bay hoạt động liên tục lâu nhất | Vẫn mở cho máy bay nhỏ |
| Hamburg (Đức) | 1911 | Sân bay quốc tế lâu đời nhất ở vị trí cũ | Sân bay quốc tế lớn |
Cả năm danh hiệu đều đúng trong định nghĩa riêng của nó. Ai nói chắc một cái tên duy nhất là sân bay đầu tiên thì nên hỏi lại: đầu tiên theo tiêu chí nào.
Một sân bay năm 1910 trông như thế nào
Người đi máy bay hôm nay khó hình dung một sân bay thời đó đơn sơ đến mức nào. Không có đường băng. Không có nhà ga. Không có tháp kiểm soát. Một bãi bay điển hình gồm:
- Một bãi cỏ rộng và phẳng, thường gần như vuông hoặc tròn, để máy bay cất cánh theo bất cứ hướng nào ngược gió. Máy bay thời đó nhẹ, bay chậm, rất sợ gió ngang, nên được chọn hướng là điều quan trọng nhất.
- Nhà để máy bay bằng gỗ hoặc vải căng trên khung. Máy bay khung gỗ phủ vải không chịu được mưa nắng lâu ngày.
- Ống gió, túi vải hình nón treo trên cột, cho phi công biết gió thổi hướng nào và mạnh cỡ nào. Đây là một trong số ít thiết bị của thời đó vẫn còn nguyên trên mọi sân bay hôm nay.
- Người cầm cờ đứng ở bãi để ra hiệu khi nào được cất cánh, nếu có nhiều máy bay cùng bay.
Hạ cánh cũng nhìn bằng mắt. Phi công lượn một vòng quanh bãi để xem có bò, có người, có hố không, rồi xuống. Mưa là đất nhão, bánh lún. Chính vì vậy mà sau này đường băng trải cứng ra đời, nhưng phải mất gần ba mươi năm.
Từ bãi bay thành sân bay: thứ gì biến một đồng cỏ thành cảng hàng không
Bước ngoặt đến sau năm 1918, khi máy bay bắt đầu chở thư và khách theo lịch. Một chuyến bay có lịch đòi hỏi nhiều thứ hơn một đồng cỏ:
- Thủ tục hải quan cho chuyến bay quốc tế. Đây là lý do Croydon ở London được chọn làm "sân bay hải quan" năm 1920.
- Thông tin thời tiết gửi cho phi công trước và trong chuyến bay.
- Liên lạc vô tuyến và người điều phối máy bay đến, máy bay đi, mầm mống của kiểm soát không lưu.
- Chỗ cho hành khách: phòng chờ, nơi cân hành lý, chỗ bán vé. Những nhà ga đầu tiên thường chỉ là một dãy nhà gỗ.
- Đèn để bay đêm, bắt đầu từ đèn pha quay trên tháp và đèn viền quanh bãi.
Thập niên 1920 vì thế là thập niên chữ "airport" trở nên phổ biến trong tiếng Anh, thay cho "aerodrome" hay "flying field". Một sân bay không còn là chỗ máy bay cất cánh, mà là nơi một hệ thống dịch vụ vận hành quanh máy bay.
Góc nhìn hôm nay: đến xem những sân bay đầu tiên ở đâu
College Park vẫn mở, đường băng duy nhất dài khoảng 900 m, chỉ phục vụ máy bay nhỏ. Vì nằm sát Washington, sau năm 2001 sân bay chịu hạn chế an ninh rất chặt: phi công muốn hạ cánh ở đây phải qua thẩm tra lý lịch trước. Khách thường thì cứ vào bảo tàng ngay cạnh đường băng, nơi trưng bày bản sao chiếc máy bay quân sự Wright 1909.
Ở Dayton, có thể đi bộ trên Huffman Prairie, nay được giữ như đồng cỏ nguyên bản, kèm bảng chỉ dẫn vị trí nhà kho và tháp phóng của nhà Wright. Ở Kitty Hawk, Đài tưởng niệm Quốc gia Anh em Wright có đá đánh dấu điểm cất cánh và hạ cánh năm 1903.
Người muốn đọc kỹ có thể tìm các sách về lịch sử kiến trúc sân bay, như công trình nghiên cứu của Alastair Gordon về sân bay thế kỷ 20, vốn kể lại quá trình bãi cỏ trở thành cảng hàng không. Một bài tập thú vị khi đi máy bay: tìm cái ống gió trên sân bay mình đang đứng. Nó gần như không thay đổi từ năm 1909.
Câu hỏi thường gặp
Sân bay đầu tiên trên thế giới là sân bay nào?
Tuỳ định nghĩa. College Park ở Maryland, Mỹ, mở năm 1909, là sân bay lâu đời nhất còn hoạt động liên tục. Port-Aviation gần Paris, cũng năm 1909, được coi là bãi bay đầu tiên xây có chủ đích nhưng đã đóng cửa. Hamburg mở năm 1911 là sân bay quốc tế lâu đời nhất vẫn ở vị trí ban đầu.
Sân bay College Park còn hoạt động không?
Còn. College Park vẫn phục vụ máy bay nhỏ trên một đường băng khoảng 900 m. Vì nằm gần thủ đô Washington, phi công phải qua thẩm tra an ninh mới được dùng sân bay này. Bảo tàng Hàng không College Park nằm ngay cạnh đường băng.
Anh em Wright cất cánh từ sân bay nào?
Chuyến bay năm 1903 cất cánh từ cồn cát Kill Devil Hills gần Kitty Hawk, không phải sân bay. Năm 1904–1905 họ bay thử ở đồng cỏ Huffman Prairie gần Dayton. Năm 1909 Wilbur Wright dạy bay cho Lục quân Mỹ ở College Park.
Sân bay ngày xưa có đường băng không?
Hầu như không. Các bãi bay đầu thế kỷ 20 là bãi cỏ rộng để máy bay cất cánh theo bất kỳ hướng nào ngược gió. Đường băng trải cứng chỉ phổ biến từ cuối thập niên 1920 và thập niên 1930, khi máy bay nặng hơn và bay theo lịch cố định.
Vì sao sân bay đầu tiên hay là bãi tập quân sự?
Vì bãi tập là khoảng đất phẳng, rộng, không cây cối gần thành phố, đúng thứ máy bay đầu tiên cần. Tempelhof ở Berlin và Issy-les-Moulineaux ở Paris đều bắt đầu như vậy. Quân đội cũng là khách hàng mua máy bay sớm nhất.
