Sân bay Gia Lâm: lịch sử sân bay dân dụng đầu tiên của Hà Nội

Sân bay Gia Lâm được người Pháp khởi công năm 1935, đưa vào khai thác năm 1936, nằm bên tả ngạn sông Hồng, khu vực Long Biên ngày nay. Đây là sân bay dân dụng đầu tiên đúng nghĩa của Hà Nội, có nhà ga và đường bay thường lệ, giữ vai trò cửa ngõ hàng không của thủ đô suốt hơn bốn mươi năm cho tới khi Nội Bài thay thế từ cuối thập niên 1970. Hiện Gia Lâm là sân bay quân sự, đường băng chính dài khoảng 2.000 m, không có chuyến bay thương mại theo lịch.

Trước Gia Lâm: Hà Nội đã có bãi bay Bạch Mai

Gia Lâm thường được gọi là "sân bay đầu tiên của Hà Nội", nhưng nói cho chính xác thì trước đó Hà Nội đã có bãi bay Bạch Mai ở phía nam thành phố, do chính quyền thuộc địa lập từ khoảng thập niên 1910–1920 theo một số tài liệu, chủ yếu phục vụ quân sự và các chuyến bay thư thưa thớt. Bạch Mai là một bãi bay nhỏ, đất thấp, không có không gian mở rộng.

Đầu thập niên 1930, khi Air Orient rồi Air France mở các tuyến bay nối Đông Dương với Pháp và các tuyến trong khu vực, Hà Nội cần một sân bay thật sự: đủ rộng cho máy bay chở khách nhiều động cơ, có nhà ga, có chỗ cho máy bay đỗ qua đêm. Vì vậy danh xưng đúng hơn cho Gia Lâm là sân bay dân dụng đầu tiên của Hà Nội, hay sân bay đầu tiên được xây để làm cửa ngõ hàng không của thành phố.

Vì sao chọn bờ bên kia sông Hồng

Người làm quy hoạch sân bay thời nào cũng tìm ba thứ: đất phẳng rộng, ít vật cản trên đường bay lên xuống, và đường đi lại thuận tiện. Khu Gia Lâm bên tả ngạn sông Hồng có đủ cả ba:

• Đất bãi bồi phẳng và còn trống, ít làng mạc dày đặc như phía nội thành.
• Cầu Long Biên (khánh thành năm 1902) nối thẳng sang trung tâm Hà Nội. Từ phố cổ qua cầu ra sân bay chỉ vài cây số.
• Ga và xưởng đường sắt Gia Lâm trên tuyến Hà Nội – Hải Phòng, cùng đường số 5 đi Hải Phòng, thuận cho việc chở nhiên liệu, vật tư từ cảng biển lên.

Một số tài liệu nghiên cứu về đô thị Hà Nội thời Pháp cho biết khu công nghiệp Gia Lâm, gồm ga đường sắt cải tạo, nhà máy và một sân bay mới, đã nằm trong các phương án quy hoạch của kiến trúc sư Ernest Hébrard từ thập niên 1920. Sân bay vì vậy không phải một công trình đứng riêng mà là một mảnh của kế hoạch mở rộng thành phố sang bờ đông sông Hồng.

Sân bay Gia Lâm năm 1936 trông như thế nào

Theo các mô tả còn lại, Gia Lâm thời Pháp có hai đường băng lớn vuông góc với nhau, xếp thành hình chữ T. Bố cục này rất điển hình cho sân bay thập niên 1930, khi máy bay chở khách còn nhẹ, chịu gió ngang kém. Có hai đường băng theo hai hướng thì gió thổi hướng nào phi công cũng chọn được đường gần ngược gió nhất.

Ở Hà Nội, mùa đông có gió mùa đông bắc, mùa hè gió đông nam chiếm ưu thế. Đường băng chính của Gia Lâm ngày nay mang số 02/20, tức nằm theo hướng gần bắc đông bắc – nam tây nam, hợp với các hướng gió chính trong năm. Người làm nghề nhìn hướng đường băng là đoán được khí hậu của một vùng.

Đi kèm là nhà ga hành khách, nhà để máy bay và khu kỹ thuật. Nhiều bài viết về sau mô tả Gia Lâm lúc khánh thành là một trong những sân bay có trang thiết bị hiện đại bậc nhất vùng Viễn Đông. Khách đi máy bay khi đó là quan chức, thương nhân, nhà báo; chuyến bay Hà Nội – Sài Gòn chở thư là chính, hành khách là phụ.

Các mốc chính của sân bay Gia Lâm

Giai đoạn sau năm 1956 là thời Gia Lâm vừa là sân bay dân dụng, vừa là nơi đào tạo những thế hệ người Việt đầu tiên làm nghề hàng không: phi công, kỹ thuật viên, nhân viên điều hành bay, kiểm soát viên không lưu. Nhiều người làm nghề lâu năm ở Nội Bài, Tân Sơn Nhất sau này bắt đầu sự nghiệp ở Gia Lâm.

Vì sao Nội Bài thay thế Gia Lâm

Gia Lâm không đóng cửa vì kém, mà vì thành phố và máy bay cùng lớn lên. Những lý do người trong nghề thường nêu:

1. Đường băng ngắn. Khoảng 2.000 m là đủ cho máy bay cánh quạt và máy bay phản lực nhỏ, nhưng không đủ cho máy bay phản lực chở khách cỡ lớn khi chất đầy nhiên liệu cho chặng dài.
2. Thành phố bao quanh. Khu Long Biên phát triển nhanh, nhà cửa áp sát hàng rào sân bay. Mở rộng đường băng gần như không thể, còn tiếng ồn và giới hạn chiều cao công trình ảnh hưởng tới hàng chục nghìn hộ dân.
3. Nội Bài có sẵn không gian. Nằm ở phía bắc, cách trung tâm khoảng 30 km, Nội Bài có quỹ đất để làm đường băng dài và mở rộng nhà ga theo từng giai đoạn. Đó là hướng đi mà các sân bay đô thị trên thế giới đều phải chọn, từ Croydon sang Heathrow, từ Tempelhof sang Tegel.

Gia Lâm hôm nay

Gia Lâm hiện là sân bay quân sự do Quân chủng Phòng không – Không quân quản lý, mã ICAO là VVGL. Đường băng chính dài khoảng 2.000 m, rộng 45 m, kèm một đường băng phụ ngắn hơn. Tổng diện tích quy hoạch khoảng 300 ha, trong đó có phần do hàng không dân dụng quản lý, phần dùng chung và phần do quân đội quản lý.

Đã nhiều lần có ý tưởng khai thác lại Gia Lâm cho dân dụng: làm nhà ga cho hãng giá rẻ, bay chặng ngắn, bay taxi, hàng không chung, tổ chức triển lãm hàng không. Một số văn bản quy hoạch từng ghi công suất thiết kế cỡ vài trăm nghìn khách mỗi năm. Năm 2020, kế hoạch đưa Gia Lâm vào mạng sân bay dân dụng được gác lại, và tính tới nay sân bay không có chuyến bay thương mại theo lịch. Việc này còn có thể thay đổi theo các lần điều chỉnh quy hoạch sau.

Những năm gần đây, cái tên Gia Lâm quen thuộc trở lại với người Hà Nội nhờ Triển lãm Quốc phòng quốc tế Việt Nam tổ chức ở đây năm 2022 và 2024, khi hàng chục nghìn người được vào sân đỗ cũ xem máy bay.

Góc nhìn hôm nay: tìm dấu vết sân bay cũ

Không thể tự do vào sân bay vì đây là khu quân sự. Nhưng người tò mò vẫn có vài cách để đọc lịch sử Gia Lâm:

• Xem ảnh vệ tinh: hình chữ T của hai đường băng vẫn hiện rõ giữa khu dân cư Long Biên, cạnh hồ và đê sông Hồng. So với ảnh chụp từ trên cao thời Pháp, có thể thấy thành phố đã ôm lấy sân bay ra sao.
• Đi qua cầu Long Biên rồi theo đường Nguyễn Văn Cừ ra phía Gia Lâm để hình dung con đường khách đi máy bay thời trước.
• Bảo tàng Phòng không – Không quân ở Hà Nội lưu nhiều tư liệu và máy bay từng hoạt động ở các sân bay miền Bắc.
• Đọc tài liệu về quy hoạch Hà Nội thời Pháp, nơi sân bay Gia Lâm xuất hiện như một phần của kế hoạch mở rộng thành phố sang bờ đông sông Hồng.

Ngồi máy bay ra vào Nội Bài trong một ngày trời trong, nếu đường bay đi qua phía đông thành phố, đôi khi nhìn thấy một dải bê tông dài giữa phố xá Long Biên. Đó là nơi hàng không dân dụng của Hà Nội bắt đầu.