Khi một sân bay giữa phố đóng cửa, thành phố bỗng có một khoảng đất phẳng, rộng hàng trăm ha, phần lớn thuộc sở hữu công. Những sân bay đã đóng cửa nổi tiếng nhất thế giới đều thành công viên hoặc khu phố mới: Stapleton ở Denver thành khu dân cư, Riem ở Munich thành trung tâm hội chợ và công viên, Meigs Field ở Chicago thành công viên ven hồ, Tempelhof ở Berlin giữ nguyên làm bãi trống, Kai Tak ở Hong Kong thành bến tàu và khu thể thao.
Vì sao sân bay đô thị phải đóng cửa
Hầu hết các sân bay bị đóng không phải vì xuống cấp, mà vì bị thành phố đuổi kịp. Kịch bản gần như lặp lại ở mọi nơi:
- Sân bay được lập ở rìa thành phố trong thập niên 1920–1950, khi máy bay nhỏ và đất ven đô còn trống.
- Thành phố lớn dần ra, khu dân cư áp sát hàng rào; tiếng ồn và giới hạn chiều cao nhà thành vấn đề hằng ngày.
- Máy bay to hơn, cần đường băng dài hơn và nhiều đường băng song song hơn, nhưng không còn đất để mở rộng.
- Thành phố xây sân bay mới ở xa, thường gấp nhiều lần diện tích, và chuyển toàn bộ chuyến bay sang đó, có khi chỉ trong một đêm.
Sau bước thứ tư, câu hỏi khó nhất xuất hiện: làm gì với khu đất cũ. Mỗi thành phố trả lời một kiểu.
Stapleton, Denver: đường băng thành khu dân cư
Sân bay Stapleton phục vụ Denver, bang Colorado, từ năm 1929. Đến thập niên 1990, sân bay bị nhà cửa bao quanh và không còn chỗ thêm đường băng. Ngày 28/2/1995, sân bay quốc tế Denver ở phía đông bắc mở cửa và Stapleton đóng lại.
Khu đất khoảng 1.900 ha được quy hoạch thành một khu đô thị mới: nhà ở nhiều mức giá, trường học, khu mua sắm, và một hệ thống công viên chiếm phần lớn diện tích. Phần lớn bê tông đường băng được nghiền ra làm vật liệu nền cho đường sá trong chính khu đó, thay vì chở đi đổ bỏ. Tháp kiểm soát cũ được giữ lại và cải tạo thành nơi ăn uống, giải trí.
Năm 2020, khu phố được đổi tên thành Central Park sau một cuộc bỏ phiếu trong cộng đồng cư dân, vì tranh cãi quanh nhân vật mang tên Stapleton. Phần lớn người Denver vẫn gọi theo thói quen cũ.
Riem, Munich: chuyển sân bay trong một đêm
Sân bay München-Riem mở năm 1939 ở phía đông thành phố. Đêm 16 rạng sáng 17/5/1992, toàn bộ hoạt động được chuyển sang sân bay mới ở Erding, phía bắc Munich, trong một chiến dịch kéo dài chỉ một đêm: đoàn xe chở thiết bị mặt đất chạy liên tục giữa hai sân bay, sáng hôm sau chuyến bay đầu tiên đã cất cánh từ sân bay mới.
Đất Riem được chia làm ba phần lớn: Trung tâm Hội chợ Triển lãm Munich (Messe München) mở năm 1998, khu đô thị Messestadt Riem với nhà ở và văn phòng, và công viên Riem, nơi tổ chức Triển lãm Vườn Liên bang Đức năm 2005. Nhà ga và tháp kiểm soát cũ được bảo tồn như công trình lịch sử.
Meigs Field, Chicago: một đêm với máy ủi
Meigs Field là sân bay nhỏ nằm trên bán đảo nhân tạo Northerly Island, sát trung tâm Chicago, mở năm 1948, phục vụ máy bay tư nhân và chuyến bay ngắn. Thành phố từ lâu muốn biến bán đảo thành công viên, giới bay tư nhân muốn giữ sân bay, và tranh cãi kéo dài nhiều năm.
Đêm 30 rạng sáng 31/3/2003, theo lệnh của thị trưởng Richard M. Daley, máy ủi được đưa vào đào những chữ X lớn trên đường băng khi sân bay không có máy bay hoạt động, khiến đường băng không thể sử dụng. Một số máy bay đang đỗ ở đây bị kẹt lại và sau đó phải cất cánh từ đường lăn khi được phép đặc biệt. Cục Hàng không Liên bang Mỹ phạt thành phố vì không thông báo trước theo quy định.
Bán đảo sau đó thành công viên, có khu thiên nhiên và sân khấu hoà nhạc ngoài trời. Đây là trường hợp nổi tiếng nhất về cách đóng một sân bay "không theo quy trình", và đến nay vẫn được dẫn ra trong các cuộc tranh luận về bảo vệ sân bay nhỏ ở Mỹ.
Những trường hợp khác trên thế giới
| Sân bay | Đóng cửa | Khu đất trở thành |
|---|---|---|
| Croydon, London | 1959 | Khu nhà ở, công viên; nhà ga 1928 thành trung tâm tham quan |
| Kemayoran, Jakarta | 1985 | Khu hội chợ triển lãm, nhà ở; tháp kiểm soát cũ còn đứng |
| Riem, Munich | 1992 | Hội chợ Messe München, khu Messestadt, công viên |
| Stapleton, Denver | 1995 | Khu đô thị Central Park |
| Kai Tak, Hong Kong | 1998 | Bến tàu du lịch, khu thể thao, khu nhà ở |
| Hellinikon, Athens | 2001 | Dự án công viên ven biển và khu đô thị lớn, đang xây |
| Meigs Field, Chicago | 2003 | Công viên Northerly Island |
| Tempelhof, Berlin | 2008 | Công viên Tempelhofer Feld, giữ nguyên đường băng |
| Tegel, Berlin | 2020 | Khu công nghệ đô thị và khu nhà ở, đang chuyển đổi |
Tegel là ví dụ gần đây nhất. Sân bay có nhà ga hình lục giác nổi tiếng, nơi khách xuống xe chỉ cần đi vài chục mét là tới cửa máy bay. Ngày 8/11/2020, sau khi sân bay Berlin Brandenburg mở cửa, chuyến bay thương mại cuối cùng rời Tegel. Nhà ga đang được chuyển đổi thành trường đại học và trung tâm nghiên cứu, đất xung quanh dành cho khu công nghệ và nhà ở.
Ở Việt Nam: Cam Ly, Nha Trang và những đường băng cũ
Việt Nam cũng có sân bay ngừng khai thác dân dụng. Sân bay Nha Trang nằm sát bờ biển trung tâm thành phố; từ năm 2004, các chuyến bay dân dụng chuyển sang sân bay Cam Ranh ở phía nam. Đất sân bay cũ sau đó được quy hoạch cho khu đô thị và các công trình công cộng; việc sử dụng khu đất này đã qua nhiều lần điều chỉnh và từng gây tranh luận trong dư luận địa phương.
Ở Đà Lạt, sân bay Cam Ly ngừng bay từ lâu, đường băng nay là lối đi của người dân giữa vườn rau và nhà kính. Còn Gia Lâm ở Hà Nội và Tân Sơn Nhất ở TP.HCM là những sân bay đô thị chưa đóng cửa nhưng đã đi qua đủ các bước "bị thành phố đuổi kịp", và cả hai đều đã có sân bay thay thế chia tải.
Biến sân bay thành phố: khó hơn tưởng
Nhìn bản vẽ thì một khu đất phẳng, rộng, hạ tầng sẵn là giấc mơ của nhà quy hoạch. Thực tế có những việc tốn thời gian và tiền:
- Đất nhiễm bẩn. Hàng chục năm tra nạp nhiên liệu, rửa máy bay, phun hoá chất phá băng để lại dầu và hoá chất trong đất, phải xử lý trước khi xây nhà ở.
- Bê tông khổng lồ. Đường băng, đường lăn, sân đỗ dày hàng chục cm, phá đi và chở đi là việc lớn. Nhiều nơi chọn nghiền tại chỗ để làm nền đường.
- Thời gian. Chuyển đổi một sân bay lớn thường mất hai, ba thập niên. Stapleton đóng năm 1995, đến những năm 2020 khu đô thị mới cơ bản hoàn chỉnh. Hellinikon đóng năm 2001, dự án lớn mới khởi động thật sự sau năm 2020.
- Dân muốn gì. Người dân thường muốn công viên, ngân sách thành phố muốn bán đất xây nhà. Tempelhof là nơi dân bỏ phiếu chọn công viên; Stapleton là nơi kết hợp cả hai.
Góc nhìn hôm nay: đọc dấu vết sân bay cũ trong thành phố
Sân bay cũ để lại dấu vết rất lâu sau khi đóng cửa. Vài cách nhận ra:
- Những con đường thẳng tắp, rộng bất thường chạy dài hai, ba km theo một hướng: thường là đường băng cũ.
- Tên đường, tên công viên đặt theo phi công, máy bay hoặc chữ "sân bay", "phi trường".
- Toà nhà lạ có tháp kính trên nóc giữa khu dân cư: rất có thể là tháp kiểm soát được giữ lại.
- Ảnh vệ tinh: những hình chữ X, chữ T hay tam giác khổng lồ trên mặt đất là hình đường băng của sân bay thập niên 1930–1940.
Lần tới đến Berlin, Munich, Denver hay Hong Kong, dành nửa ngày đi bộ trên một đường băng cũ. Đứng giữa khoảng trống ấy mới thấy một sân bay chiếm bao nhiêu đất của thành phố, và vì sao sân bay mới luôn phải nằm xa hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sân bay đóng cửa thường được dùng làm gì?
Phổ biến nhất là khu đô thị mới kết hợp công viên, như Stapleton ở Denver, Riem ở Munich. Một số nơi giữ làm công viên gần như nguyên vẹn như Tempelhof ở Berlin, hoặc thành khu hội chợ, bến tàu, khu thể thao như Kai Tak ở Hong Kong.
Vì sao các sân bay giữa thành phố phải đóng cửa?
Vì thành phố mọc kín quanh sân bay, không còn đất để làm đường băng dài và đường băng song song cho máy bay lớn. Tiếng ồn và giới hạn chiều cao nhà cũng ảnh hưởng rất nhiều người. Thành phố thường xây sân bay mới ở xa hơn và chuyển toàn bộ chuyến bay sang đó.
Chuyện Meigs Field bị máy ủi phá đường băng là thế nào?
Đêm 30 rạng sáng 31/3/2003, theo lệnh thị trưởng Chicago Richard M. Daley, máy ủi đào những chữ X lớn trên đường băng Meigs Field để sân bay không thể hoạt động. Cục Hàng không Liên bang Mỹ phạt thành phố vì không thông báo trước. Bán đảo sau đó thành công viên Northerly Island.
Việt Nam có sân bay nào đã ngừng hoạt động?
Sân bay Nha Trang ngừng khai thác dân dụng từ năm 2004 khi chuyến bay chuyển sang Cam Ranh, đất được quy hoạch cho khu đô thị. Sân bay Cam Ly ở Đà Lạt cũng ngừng bay, đường băng nay là lối đi của người dân.
Chuyển sân bay trong một đêm có thật không?
Có. Munich chuyển từ Riem sang sân bay mới đêm 16 rạng sáng 17/5/1992, Hong Kong chuyển từ Kai Tak sang Chek Lap Kok đêm 5 rạng sáng 6/7/1998. Đoàn xe chở thiết bị chạy suốt đêm, sáng hôm sau sân bay mới đón chuyến đầu tiên.
