Sân bay Schiphol của Amsterdam nằm dưới mực nước biển khoảng 3–4,5 m vì được xây trên đáy hồ Haarlemmermeer, một hồ lớn đã được bơm cạn trong những năm 1849–1852. Sân bay mở ngày 19/9/1916 như một bãi bay quân sự, đón chuyến bay dân dụng thường lệ đầu tiên của KLM ngày 17/5/1920, và nay có sáu đường băng. Nguồn gốc cái tên Schiphol đến nay vẫn chưa ngã ngũ.
Hồ "sói nước" trước khi có sân bay
Haarlemmermeer từng là một hồ nước rộng giữa Amsterdam và Haarlem. Nó hình thành từ nhiều hồ nhỏ trên vùng đất than bùn. Mỗi trận bão, sóng lại gặm thêm bờ than bùn mềm, các hồ nhập vào nhau và lớn dần qua nhiều thế kỷ. Người Hà Lan gọi những hồ như vậy là "sói nước", vì chúng cứ ăn dần đất làng, đe doạ cả hai thành phố.
Ý tưởng bơm cạn hồ đã có từ thế kỷ 17, nhưng với cối xay gió thời đó thì hồ quá lớn. Đến thế kỷ 19, sau những trận bão làm nước hồ dâng vào tận ngoại ô Amsterdam và Leiden, chính phủ quyết định làm. Ba trạm bơm chạy bằng máy hơi nước được xây quanh hồ, mang tên Leeghwater, Cruquius và Lynden. Từ năm 1849 đến 1852, chúng bơm hết nước ra các kênh bao quanh. Đáy hồ khô lộ ra thành một vùng đất trũng mới, gọi là polder, thấp hơn mực nước biển vài mét.
Đây là điều quan trọng nhất để hiểu Schiphol: sân bay không được xây "ở vùng trũng" mà xây trên đáy một cái hồ đã bị rút cạn. Nước không tự chảy đi được, mà phải được bơm ra liên tục, đến tận hôm nay.
Cái tên Schiphol: "hố tàu" hay "chỗ trũng"?
Ghi chép sớm nhất về địa danh này có từ năm 1447, viết là "Sciphol". Về nghĩa của nó, có vài giả thuyết:
- "Hố tàu": chữ "schip" nghĩa là tàu thuyền, "hol" là hố, chỗ trũng. Theo câu chuyện lưu truyền, nhiều thuyền bị đắm ở góc hồ này trong bão, nên nó có tên "hố tàu". Câu chuyện hấp dẫn và hay được hướng dẫn viên kể, nhưng giới nghiên cứu địa danh không tìm được bằng chứng ủng hộ.
- "Chỗ đất trũng, lầy": "hol" trong tiếng Hà Lan cổ chỉ vùng đất thấp, ngập nước. Phần đầu của tên có thể chỉ một đặc điểm khác của khu đất chứ không nhất thiết là tàu.
- Hình dạng khu đất: có ý kiến cho rằng khu đất trũng có hình giống lòng thuyền, nên được ví như thân tàu.
Cho tới nay, nguồn gốc tên Schiphol vẫn chưa được kết luận chắc chắn. Khi đọc ở đâu đó rằng "Schiphol nghĩa là nghĩa địa tàu thuyền", nên hiểu đây là cách giải thích dân gian, không phải kết luận khoa học.
Cuối thế kỷ 19, một pháo đài mang tên Fort Schiphol được xây ở đây, thuộc hệ thống phòng thủ bao quanh Amsterdam. Khi quân đội tìm chỗ làm bãi bay, họ dùng khu đất cạnh pháo đài, và cái tên đi theo sân bay từ đó.
Từ bãi bay quân sự năm 1916 đến cửa ngõ của KLM
Ngày 19/9/1916, chiếc máy bay quân sự đầu tiên hạ cánh xuống Schiphol, khi đó chỉ là một bãi cỏ lầy với vài nhà để máy bay. Hà Lan trung lập trong Thế chiến thứ nhất; bãi bay chủ yếu dùng cho huấn luyện.
Tháng 10/1919, hãng KLM được thành lập. Ngày 17/5/1920, chuyến bay thường lệ đầu tiên của KLM từ London hạ cánh xuống Schiphol, mở đầu hoạt động dân dụng của sân bay. KLM nay là hãng hàng không lâu đời nhất thế giới còn bay dưới tên gốc, và Schiphol là căn cứ của nó suốt hơn một thế kỷ.
Trong thập niên 1920–1930, Schiphol là một trong những sân bay bận rộn nhất châu Âu, cạnh Croydon, Le Bourget và Tempelhof. Sân bay bị tàn phá nặng trong Thế chiến thứ hai và được xây lại sau năm 1945.
Xây sân bay trên đáy hồ: những bài toán riêng
Với người làm kỹ thuật sân bay, Schiphol là một bài học về đất và nước:
- Thoát nước. Mưa rơi xuống đường băng không có chỗ nào thấp hơn để chảy tới. Hệ thống mương, cống và trạm bơm gom nước rồi bơm lên các kênh cao hơn. Nếu bơm ngừng lâu ngày, sân bay sẽ dần ngập lại.
- Nền đất yếu. Đáy hồ cũ là sét và than bùn, lún khi chịu tải nặng. Đường băng và sân đỗ cần lớp nền cát dày để phân tán tải trọng của máy bay thân rộng, và phải theo dõi lún lâu dài.
- Chim và nước. Vùng polder nhiều mương nước là nơi chim nước ưa thích, nên công tác xua chim ở Schiphol luôn được chú ý đặc biệt.
- Gió biển. Hà Lan nhiều gió mạnh đổi hướng theo mùa. Đó là lý do sân bay có nhiều đường băng theo nhiều hướng khác nhau thay vì chỉ các đường băng song song.
Năm 1967 và mô hình "một nhà ga"
Năm 1967, Schiphol chuyển sang khu nhà ga mới ở vị trí hiện nay, cách khu nhà cũ một quãng. Thiết kế dựa trên ý tưởng một nhà ga duy nhất: mọi chuyến bay, mọi hãng đều đi qua cùng một toà nhà chính, từ đó toả ra các dãy cửa ra máy bay. Khách nối chuyến không phải đổi nhà ga, không phải đi xe buýt giữa các khu.
Năm 1978, ga đường sắt mở ngay dưới nhà ga, sau này phát triển thành Schiphol Plaza: khách xuống tàu, đi thang cuốn lên là tới quầy làm thủ tục. Mô hình một nhà ga kết hợp ga tàu này được nhiều sân bay khác học theo, và là lý do Schiphol thường được nhắc như sân bay nối chuyến thuận tiện ở châu Âu.
Sáu đường băng, mỗi đường một cái tên
Schiphol có sáu đường băng chính, và người Hà Lan đặt tên riêng cho từng cái, phần lớn theo địa danh gần đó:
| Tên | Số hiệu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Polderbaan | 18R/36L | Mở năm 2003, xa nhà ga nhất |
| Zwanenburgbaan | 18C/36C | Theo tên làng Zwanenburg |
| Aalsmeerbaan | 18L/36R | Hướng về Aalsmeer, thị trấn chợ hoa |
| Kaagbaan | 06/24 | Hướng về vùng hồ Kaag |
| Buitenveldertbaan | 09/27 | Hướng về khu Buitenveldert của Amsterdam |
| Oostbaan | 04/22 | "Đường băng phía đông", ngắn nhất |
Nhìn trên bản đồ, các đường băng toả ra theo nhiều hướng như cánh chong chóng. Mỗi ngày, đài kiểm soát chọn tổ hợp đường băng theo hướng gió và theo quy định giảm ồn cho các khu dân cư xung quanh. Polderbaan được đặt xa về phía tây bắc để máy bay cất hạ cánh qua vùng thưa dân; cái giá là máy bay lăn từ đó về nhà ga có khi mất mười mấy phút, một chi tiết khách đi Schiphol hay để ý.
Góc nhìn hôm nay: Schiphol và hồ đã biến mất
Ngày nay Schiphol là một trong những sân bay lớn nhất châu Âu, và vẫn nằm dưới mực nước biển. Số chuyến bay mỗi năm bị giới hạn bởi quy định về tiếng ồn và môi trường, chuyện được bàn đi bàn lại ở Hà Lan. Đó là phiên bản thế kỷ 21 của bài toán cũ: sân bay lớn lên thì hàng xóm cũng nhiều lên.
Người muốn xem tận mắt lịch sử của vùng đất này có thể:
- Đến bảo tàng trạm bơm Cruquius gần Haarlem, nơi chiếc máy hơi nước khổng lồ từng bơm cạn hồ vẫn được giữ nguyên trong toà nhà gốc.
- Để ý biển báo độ cao ở một số điểm trong sân bay và vùng Haarlemmermeer, cho biết bạn đang đứng thấp hơn mực nước biển bao nhiêu.
- Ghé khu trưng bày nhỏ của Rijksmuseum đặt trong khu cách ly của sân bay, nơi có vài tác phẩm của bảo tàng quốc gia Hà Lan cho khách đang chờ chuyến bay.
- Đứng ở các điểm ngắm máy bay quanh Polderbaan, nơi người mê hàng không tụ tập xem máy bay hạ cánh trên vùng polder phẳng lì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sân bay Schiphol nằm dưới mực nước biển?
Vì Schiphol được xây trên đáy hồ Haarlemmermeer, một hồ lớn đã được bơm cạn bằng máy hơi nước trong những năm 1849–1852. Đáy hồ khô thành vùng đất trũng thấp hơn mực nước biển khoảng 3–4,5 m. Nước mưa ở sân bay phải được bơm ra liên tục.
Schiphol nghĩa là gì?
Chưa có kết luận chắc chắn. Địa danh được ghi lần đầu năm 1447 là "Sciphol". Cách giải thích "hố tàu" hay "nghĩa địa tàu thuyền" phổ biến nhưng chưa có bằng chứng; nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về nghĩa "chỗ đất trũng".
Sân bay Schiphol mở năm nào?
Schiphol mở ngày 19/9/1916 như một bãi bay quân sự. Chuyến bay dân dụng thường lệ đầu tiên, của KLM từ London, hạ cánh ngày 17/5/1920. Khu nhà ga hiện nay đi vào hoạt động từ năm 1967.
Schiphol có bao nhiêu đường băng?
Schiphol có sáu đường băng chính, mỗi đường mang một tên riêng như Polderbaan, Kaagbaan, Aalsmeerbaan. Đường băng mới nhất là Polderbaan, mở năm 2003, nằm xa nhà ga nên máy bay lăn về có khi mất mười mấy phút.
Vì sao Schiphol có nhiều đường băng theo nhiều hướng?
Vì gió ở Hà Lan mạnh và đổi hướng theo mùa, nên cần đường băng ở nhiều hướng để luôn có đường gần ngược gió. Việc chọn đường băng mỗi ngày còn tính tới quy định giảm ồn cho các khu dân cư xung quanh.
