Vật ngoại lai, thường gọi theo tiếng Anh là FOD (Foreign Object Debris), là bất kỳ vật gì không thuộc về khu bay mà nằm trên đường băng, đường lăn hoặc sân đỗ: con ốc, mảnh kim loại, đá vụn, thẻ hành lý, túi ni lông, nắp chai. Chúng nguy hiểm vì động cơ phản lực hút mạnh như máy hút bụi khổng lồ và lốp máy bay chạy với tốc độ trên 250 km/h; một vật nhỏ bằng ngón tay đủ làm hỏng cánh quạt động cơ trị giá cả trăm nghìn USD hoặc cắt rách lốp. Sân bay chống FOD bằng ba việc: không để rơi, đi kiểm tra liên tục, và nhặt ngay khi thấy.
FOD là vật hay là hư hỏng
Trong ngành, ba chữ FOD được dùng theo hai nghĩa. Foreign Object Debris là chính cái vật nằm sai chỗ. Foreign Object Damage là hư hỏng do vật đó gây ra cho máy bay. Một con ốc nằm trên sân đỗ là FOD theo nghĩa thứ nhất; khi nó bị hút vào động cơ và làm mẻ cánh quạt thì thành FOD theo nghĩa thứ hai. Khi người làm sân bay nói "đi nhặt FOD", họ nói nghĩa thứ nhất.
Không chỉ đồ vật rơi vãi, FOD còn gồm mảnh mặt đường bong tróc, sỏi từ lề cỏ bị gió thổi vào, xác chim và động vật nhỏ, cát bụi sau bão, thậm chí băng tuyết ở sân bay vùng lạnh.
Vì sao một vật nhỏ lại nguy hiểm
Với động cơ
Một động cơ phản lực cánh quạt lớn hút hàng trăm ki-lô-gam không khí mỗi giây khi ở lực đẩy cất cánh. Vùng hút trước miệng động cơ mạnh tới mức có thể nhấc vật trên mặt đất lên, nhất là khi động cơ treo thấp dưới cánh như trên A320 hay 737. Vật rắn bị hút vào va vào cánh quạt đang quay rất nhanh, tạo vết mẻ, vết lõm. Vết nhỏ thì kỹ sư có thể mài sửa trong giới hạn cho phép; vết lớn phải thay cánh quạt hoặc tháo động cơ đi đại tu. Mảnh vỡ có thể đi tiếp vào máy nén và gây hư hỏng dây chuyền phía sau.
Với lốp và thân máy bay
Lốp máy bay được bơm áp suất cao, cỡ vài lần lốp ô tô, chịu tải hàng chục tấn mỗi bánh. Một mảnh kim loại sắc có thể cắt rách lốp ở tốc độ cất hạ cánh, mảnh cao su văng ra va vào cánh, thân, bình nhiên liệu. Đá vụn bị bánh xe hoặc luồng khí động cơ hất lên có thể làm sứt sơn, mẻ kính, móp vỏ.
Với người
Luồng khí xả sau động cơ, kể cả ở chế độ không tải, có thể thổi vật nhỏ bay như đạn. Nhân viên mặt đất bị thương do đá, mảnh nhựa bay trong luồng khí xả là rủi ro có thật trên sân đỗ.
Chi phí do FOD gây ra cho ngành hàng không toàn cầu được nhiều tổ chức ước tính ở mức vài tỷ USD mỗi năm, tính cả sửa chữa, chậm chuyến, huỷ chuyến. Các con số khác nhau tuỳ cách tính, nhưng không ai nghi ngờ đây là một khoản lớn. Trong lịch sử hàng không cũng có những sự cố nghiêm trọng bắt đầu từ một mảnh kim loại nhỏ trên đường băng, đó là lý do chống FOD được coi là việc an toàn, không phải việc vệ sinh.
FOD thường gặp nhất là gì
| Nhóm | Ví dụ | Từ đâu ra |
|---|---|---|
| Chi tiết máy bay, xe | Ốc vít, đinh tán, nắp che, dây rút, miếng đệm | Rơi ra khi bảo dưỡng, khi xe phục vụ rung lắc |
| Đồ hành lý | Thẻ hành lý, khoá kéo, bánh xe vali, quai túi | Băng chuyền, xe goòng, bốc xếp |
| Đồ người làm | Bút, dụng cụ, găng tay, nắp chai, vỏ lon | Rơi từ túi áo, bỏ quên |
| Bao bì | Túi ni lông, màng bọc, dây đai hàng hoá | Gió thổi từ khu hàng hoá, khu suất ăn |
| Mặt đường | Mảnh bê tông, nhựa đường, sỏi | Mặt đường xuống cấp, lề cỏ |
| Tự nhiên | Đá, cát, cành cây, xác chim, động vật nhỏ | Gió bão, động vật đi lạc |
Túi ni lông và màng bọc nhẹ nghe vô hại nhưng lại hay bị nhắc trong các chương trình chống FOD: chúng bay theo gió rất xa, có thể dán vào miệng động cơ hoặc cảm biến.
Sân bay chống FOD thế nào
Kiểm tra đường băng nhiều lần mỗi ngày
Nhân viên khai thác khu bay lái xe dọc đường băng, đường lăn theo lịch cố định, thường nhiều lần trong ngày và thêm sau mỗi lần có báo cáo nghi ngờ, sau giông bão, sau khi có công trình thi công. Mỗi lần vào đường băng phải xin phép đài kiểm soát, nhường máy bay, và rút ra khi được yêu cầu. Xe chạy chậm ở hai bên tim đường băng để quét bằng mắt cả bề rộng mặt đường.
Khi phi công báo nhìn thấy vật lạ, hoặc tổ bay báo nghi lốp nổ khi cất cánh, đường băng có thể tạm đóng để xe ra kiểm tra ngay, vì mảnh lốp hay chi tiết rơi ra có thể ảnh hưởng tới máy bay kế tiếp.
Đi bộ nhặt FOD (FOD walk)
Định kỳ, nhiều sân bay và hãng tổ chức các đợt đi bộ nhặt FOD: hàng chục người mặc áo phản quang xếp thành một hàng ngang, cách nhau vài bước, đi chậm qua sân đỗ hoặc đường lăn, cúi nhặt mọi thứ nhìn thấy. Cách làm này thủ công nhưng hiệu quả, và tác dụng phụ quan trọng là làm cho mọi người tận mắt thấy mình đã để rơi những gì.
Xe quét và thiết bị kéo
Sân bay dùng xe quét hút chuyên dụng cho mặt đường lớn, thanh nam châm kéo sau xe để hút mảnh kim loại, và các loại thảm kéo có rãnh giữ vật nhỏ khi kéo qua mặt sân.
Thùng FOD và thói quen "thấy là nhặt"
Trên sân đỗ có các thùng chứa FOD đặt cố định ở vị trí đỗ, thường sơn màu dễ nhận. Nhân viên được huấn luyện thói quen: thấy vật lạ thì nhặt bỏ thùng, dù không phải việc của mình. Trước khi máy bay vào vị trí đỗ, nhân viên sân đỗ đi một lượt kiểm tra vị trí đó trống và sạch.
Kiểm soát dụng cụ
Ở khu bảo dưỡng, mỗi dụng cụ có chỗ riêng trên bảng hoặc khay đánh dấu hình dáng. Hết ca, nhìn vào bảng là biết thiếu cái gì. Một chiếc cờ lê bỏ quên trong khoang động cơ là FOD nguy hiểm nhất, vì nó ở ngay trong máy bay.
Hệ thống phát hiện FOD tự động
Từ những năm 2000, một số sân bay lắp hệ thống phát hiện FOD tự động dọc đường băng, dùng radar sóng milimét, camera quang học độ phân giải cao, hoặc kết hợp, để quét liên tục và báo vị trí vật lạ cho trung tâm điều hành. Một số tên tuổi từng được triển khai hoặc thử nghiệm ở các sân bay lớn như Heathrow (London), Changi (Singapore), Vancouver, Boston Logan. Ưu điểm là phát hiện được giữa hai lần kiểm tra bằng xe, kể cả ban đêm. Nhược điểm là đắt, và vẫn cần người ra nhặt. Phần lớn sân bay trên thế giới vẫn dựa chủ yếu vào kiểm tra bằng mắt.
An toàn lao động khi xử lý FOD
- Không bao giờ vào đường băng, đường lăn khi chưa có phép của đài kiểm soát; xe phải có đèn xoay và bộ đàm mở liên tục.
- Không đến gần máy bay đang nổ động cơ để nhặt vật lạ; báo người phụ trách và chờ.
- Dùng găng tay khi nhặt mảnh kim loại, mảnh kính sắc.
- Ghi lại vật tìm được: loại gì, ở đâu, giờ nào. Số liệu này giúp tìm nguồn gốc, ví dụ nếu cùng một loại chi tiết của xe phục vụ cứ rơi ra ở một khu, thì xe đó cần sửa.
Góc nhìn hôm nay
Ai làm việc hoặc thực tập ở sân bay sẽ gặp khẩu hiệu chống FOD ở khắp nơi: trên tường hành lang ra sân đỗ, trên thùng rác, trong buổi giao ca. Với hành khách, thứ có thể làm là đơn giản: tháo hết thẻ hành lý cũ, dây đai lỏng khỏi vali trước khi ký gửi, vì thẻ và dây hay rơi ra trên băng chuyền và xe goòng.
Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các tài liệu hướng dẫn quản lý FOD của Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA), vốn được công bố công khai, mô tả chi tiết cách tổ chức chương trình FOD ở sân bay.
Câu hỏi thường gặp
FOD là gì?
FOD là viết tắt của Foreign Object Debris, chỉ mọi vật lạ nằm trên đường băng, đường lăn hay sân đỗ như ốc vít, đá vụn, thẻ hành lý, túi ni lông. Chữ này cũng được dùng với nghĩa Foreign Object Damage, tức hư hỏng mà những vật đó gây ra cho máy bay.
Vì sao vật nhỏ trên đường băng lại nguy hiểm?
Động cơ phản lực hút không khí rất mạnh nên có thể hút vật nhỏ vào làm hỏng cánh quạt, còn lốp máy bay chạy ở tốc độ cao có thể bị mảnh kim loại cắt rách. Mảnh lốp hoặc đá văng ra còn có thể va vào cánh và thân máy bay.
Sân bay kiểm tra đường băng bao lâu một lần?
Nhân viên khai thác khu bay thường lái xe kiểm tra đường băng nhiều lần mỗi ngày theo lịch, và kiểm tra thêm sau giông bão, sau khi thi công hoặc khi có báo cáo nghi ngờ có vật lạ. Tần suất cụ thể tuỳ quy định từng sân bay.
FOD walk là gì?
FOD walk là đợt đi bộ nhặt vật lạ, khi nhiều nhân viên xếp thành hàng ngang đi chậm qua sân đỗ hoặc đường lăn để nhặt mọi thứ nhìn thấy. Đây là cách làm thủ công nhưng hiệu quả và giúp nâng ý thức giữ sạch khu bay.
Hành khách có thể giúp chống FOD không?
Có. Tháo thẻ hành lý cũ, buộc gọn dây đai và quai lỏng trên vali trước khi ký gửi giúp giảm vật rơi trên băng chuyền và sân đỗ. Không vứt rác khi đi bộ qua sân đỗ ra máy bay cũng là một phần của việc này.
