Tra nạp nhiên liệu cho máy bay tại sân đỗ là việc bơm nhiên liệu phản lực vào bình chứa ở cánh qua một họng nạp áp lực dưới cánh, bằng xe bồn hoặc bằng xe tra nạp nối với hệ thống đường ống ngầm dưới sân đỗ. Với máy bay thân hẹp, việc này thường mất 10–20 phút; máy bay thân rộng chuẩn bị bay đường dài có thể cần 30–45 phút. Lượng nhiên liệu do cơ trưởng quyết định theo đơn vị khối lượng, còn người tra nạp đo theo thể tích, nên mỗi lần tra nạp đều có một phép quy đổi bắt buộc phải khớp.
Ai quyết định nạp bao nhiêu
Trước mỗi chuyến, bộ phận điều phối bay của hãng lập kế hoạch bay, tính nhiên liệu cho chặng bay, lượng dự phòng theo quy định, nhiên liệu bay tới sân bay dự bị, nhiên liệu chờ trên không và phần dư tuỳ chọn. Cơ trưởng xem kế hoạch, cân nhắc thời tiết, tải trọng và có thể yêu cầu thêm. Con số cuối cùng gửi xuống đơn vị tra nạp là tổng lượng nhiên liệu muốn có trong bình khi đóng cửa, tính bằng ki-lô-gam hoặc tấn.
Lý do dùng khối lượng: máy bay quan tâm đến trọng lượng cất cánh và trọng tâm. Một lít nhiên liệu phản lực nặng khoảng 0,78–0,84 kg tuỳ nhiệt độ và lô nhiên liệu. Cùng một bình đầy, ngày nóng chứa ít ki-lô-gam hơn ngày lạnh. Người tra nạp đo lượng bơm ra bằng lít qua đồng hồ đo trên xe, đo tỷ trọng thực của lô nhiên liệu, rồi quy đổi.
Phép tính kiểm tra chéo
Sau khi tra nạp, tổ bay so sánh ba con số: lượng nhiên liệu còn trong bình trước khi nạp, lượng tăng thêm mà đồng hồ trên máy bay hiển thị, và lượng lít trên phiếu tra nạp nhân với tỷ trọng. Nếu chênh nhau vượt ngưỡng cho phép, phải tìm nguyên nhân trước khi bay: có thể đồng hồ sai, có thể tính nhầm đơn vị. Bài học từ những lần nhầm lẫn giữa pound và kilogam trong lịch sử ngành là lý do phép kiểm tra chéo này trở thành thủ tục bắt buộc.
Xe bồn và hệ thống họng ngầm
Có hai cách đưa nhiên liệu đến máy bay.
| Tiêu chí | Xe bồn (refueller) | Xe tra nạp họng ngầm (hydrant dispenser) |
|---|---|---|
| Nhiên liệu chứa ở đâu | Trong bồn trên xe, thường vài chục nghìn lít | Trong kho, chạy qua đường ống ngầm tới các họng ở vị trí đỗ |
| Xe làm gì | Chở và bơm | Chỉ lọc, đo đếm và điều áp, không chở nhiên liệu |
| Hợp với | Sân bay nhỏ, vừa, vị trí đỗ xa | Sân bay lớn, nhiều máy bay thân rộng |
| Hạn chế | Máy bay lớn có thể cần hai, ba chuyến xe | Đầu tư hệ thống ống đắt, phải xây từ khi làm sân đỗ |
Với hệ thống họng ngầm, dưới mỗi vị trí đỗ có một hố van đậy nắp ngang mặt sân. Xe tra nạp nối một vòi vào họng này, một vòi khác lên cánh máy bay. Nhiên liệu được bơm từ kho chứa qua đường ống áp lực, đi qua bộ lọc và đồng hồ trên xe rồi vào máy bay. Không phải chạy đi chạy lại lấy nhiên liệu nên sân bay lớn gần như đều dùng cách này cho khu đỗ chính.
Ở Việt Nam, nhiên liệu hàng không tại các sân bay do một số doanh nghiệp được cấp phép cung ứng, nổi tiếng nhất là Skypec (thuộc Vietnam Airlines) và Petrolimex Aviation. Cách tra nạp, xe bồn hay họng ngầm, khác nhau tuỳ từng sân bay và từng khu đỗ.
Họng nạp ở đâu trên máy bay
Máy bay chở khách hiện đại dùng tra nạp áp lực một điểm (single-point pressure refuelling). Dưới cánh, thường là cánh phải, có một bảng điều khiển với một hoặc vài họng nạp chuẩn. Người tra nạp mở nắp, nối vòi có khớp khoá, đặt lượng cần nạp trên bảng hoặc theo lệnh từ buồng lái, và hệ thống van trong máy bay tự phân bổ nhiên liệu vào các bình ở cánh và bình trung tâm theo thứ tự đã lập trình.
Lý do họng thường ở cánh phải: phía trái máy bay dành cho cầu ống lồng và cửa khách chính. Để xe tra nạp ở phía phải giúp tách nó xa khỏi dòng người và tránh chặn lối thoát hiểm phía có cầu. Máy bay nhỏ, máy bay huấn luyện thì vẫn nạp kiểu mở nắp trên mặt cánh và bơm như đổ xăng ô tô, gọi là nạp trọng lực.
Nhiên liệu được kiểm tra thế nào trước khi vào máy bay
Nước là kẻ thù lớn nhất. Nhiên liệu phản lực hút một lượng nước nhỏ từ không khí, nước ngưng tụ trong bồn, rồi ở độ cao lạnh có thể đóng thành tinh thể băng làm tắc bộ lọc nhiên liệu của động cơ. Thêm vào đó là cặn bẩn và vi sinh vật có thể sống ở ranh giới nước – nhiên liệu. Vì vậy chuỗi kiểm soát chất lượng rất dày:
- Ở kho: mỗi lô nhập về được lấy mẫu, kiểm tra theo tiêu chuẩn của nhiên liệu phản lực, để lắng, xả nước đáy bồn định kỳ.
- Trên xe: nhiên liệu đi qua bộ lọc tách nước trước khi ra vòi. Đầu ca và sau khi nạp vào bồn, nhân viên xả một lượng nhỏ ở điểm thấp nhất, nhìn trong bình thuỷ tinh xem nhiên liệu có trong và sáng không, rồi thử bằng thuốc thử phát hiện nước tự do, đổi màu nếu có nước.
- Trên máy bay: kỹ thuật viên xả nước đáy bình theo lịch bảo dưỡng.
Nhiều đơn vị tra nạp trên thế giới áp dụng bộ tiêu chuẩn vận hành chung của ngành như JIG (Joint Inspection Group), quy định từ cách xả cặn tới cách ghi sổ, để hãng hàng không đi đâu cũng biết nhiên liệu được xử lý theo cùng một mức.
An toàn khi tra nạp
Hơi nhiên liệu phản lực khó bắt lửa hơn hơi xăng ở nhiệt độ thường, nhưng một lần tra nạp vẫn là hàng nghìn lít chất cháy được bơm với áp lực cao cạnh một máy bay có khách hoặc sắp có khách. Các biện pháp chính:
Chống tĩnh điện
Nhiên liệu chảy qua ống và bộ lọc sinh ra tĩnh điện. Trước khi mở bất kỳ nắp nào, nhân viên nối một dây dẫn từ xe vào điểm nối đất trên máy bay để hai bên cùng điện thế. Dây này nối đầu tiên và tháo sau cùng.
Vùng an toàn tra nạp
Quanh lỗ thông hơi bình nhiên liệu ở đầu cánh và quanh họng nạp có một vùng an toàn, thường bán kính khoảng 3 mét, trong đó cấm lửa, cấm hút thuốc, hạn chế thiết bị điện không đạt chuẩn chống cháy nổ, và hạn chế xe khác đỗ hoặc chạy qua. Không được cắm hay rút nguồn điện mặt đất trong lúc đang nạp, vì thao tác này có thể tạo tia lửa.
Đường thoát cho xe tra nạp
Xe tra nạp phải đỗ ở vị trí có thể lái thẳng ra mà không cần lùi, không bị xe khác chặn. Nếu có cháy, việc đầu tiên là ngắt và đưa xe ra khỏi khu vực.
Nút dừng khẩn cấp và tay giữ
Xe tra nạp có nút dừng khẩn cấp dễ thấy ở nhiều phía. Bơm thường được điều khiển bằng một tay cầm kiểu "người chết" (deadman): người tra nạp phải giữ hoặc bấm định kỳ, buông tay là bơm tự dừng. Mục đích là đảm bảo luôn có người trực tiếp trông vòi.
Tra nạp khi có khách trên máy bay
Nhiều nước cho phép nếu đáp ứng điều kiện: cửa có cầu hoặc thang luôn sẵn, tiếp viên ở vị trí gần cửa, khách không thắt dây an toàn để sẵn sàng sơ tán, biển cấm hút thuốc bật, buồng lái giữ liên lạc với người tra nạp. Một số sân bay yêu cầu thêm xe cứu hoả túc trực. Nếu phát hiện mùi nhiên liệu nặng trong khoang hoặc tràn nhiên liệu, việc tra nạp dừng ngay.
Khi nhiên liệu tràn ra sân đỗ
Tràn nhiên liệu xảy ra khi van không đóng kịp, vòi bị lỏng hoặc bình quá đầy chảy qua lỗ thông hơi. Quy trình xử lý thường gồm: dừng bơm, báo trực ban sân đỗ và đội cứu hoả, cấm xe và động cơ khởi động gần đó, phủ vật liệu thấm hút. Vết tràn lớn cần cứu hoả xịt bọt phủ để giảm hơi. Vết nhiên liệu còn lại cũng làm mặt sân trơn và làm hỏng nhựa đường, nên phải làm sạch triệt để trước khi cho máy bay khác vào vị trí.
Góc nhìn hôm nay
Ngồi trên máy bay thân hẹp, ghế phía phải gần cánh, lúc chờ khách lên có thể thấy chiếc xe tra nạp đỗ chéo dưới cánh, một vòi to nối lên mặt dưới cánh, một vòi nữa cắm xuống hố van trên sân nếu sân bay dùng họng ngầm. Thường nhân viên tra nạp đứng cạnh bảng điều khiển trên xe, không rời vị trí cho đến khi xong.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm các tài liệu công khai của IATA về quản lý chất lượng nhiên liệu hàng không, hoặc giới thiệu của các doanh nghiệp cung ứng nhiên liệu tại sân bay. Về chính loại nhiên liệu Jet A-1 và chuyện một chuyến bay tốn bao nhiêu, đó là chủ đề riêng; bài này chỉ đi theo đường nhiên liệu từ họng ngầm lên cánh.
Câu hỏi thường gặp
Máy bay được đổ nhiên liệu ở đâu?
Máy bay chở khách được tra nạp ngay tại vị trí đỗ, qua họng nạp áp lực nằm dưới cánh, thường là cánh phải. Nhiên liệu đến từ xe bồn hoặc từ đường ống ngầm dưới sân đỗ thông qua xe tra nạp.
Tra nạp nhiên liệu cho máy bay mất bao lâu?
Máy bay thân hẹp chặng nội địa thường mất khoảng 10–20 phút. Máy bay thân rộng chuẩn bị bay đường dài có thể mất 30–45 phút hoặc hơn, tuỳ lượng cần nạp và lưu lượng bơm của hệ thống.
Vì sao nhiên liệu máy bay tính bằng ki-lô-gam chứ không phải lít?
Vì điều quan trọng với máy bay là trọng lượng và trọng tâm. Tỷ trọng nhiên liệu thay đổi theo nhiệt độ, nên cùng một số lít có thể nặng khác nhau; tổ bay đặt hàng bằng ki-lô-gam, người tra nạp đo bằng lít rồi quy đổi theo tỷ trọng thực.
Có được tra nạp nhiên liệu khi hành khách đang ở trên máy bay không?
Nhiều nơi cho phép nếu có biện pháp an toàn đi kèm như cửa có cầu hoặc thang sẵn sàng, tiếp viên ở gần cửa và khách không thắt dây an toàn. Quy định cụ thể tuỳ quốc gia, sân bay và hãng hàng không.
Vì sao phải nối dây trước khi tra nạp?
Dòng nhiên liệu chảy qua ống và bộ lọc sinh ra tĩnh điện. Nối dây giữa xe và máy bay giúp hai bên cùng điện thế, tránh tia lửa phóng điện khi mở nắp hoặc nối vòi.
