Sân bay Đà Lạt: Liên Khương từ năm 1933 và sân bay Cam Ly bỏ hoang

Đà Lạt có hai sân bay trong lịch sử. Liên Khương, cách trung tâm khoảng 30 km về phía nam, được người Pháp lập năm 1933 với đường băng đất dài khoảng 700 m, nay là sân bay chính của Lâm Đồng với đường băng khoảng 3.250 m. Cam Ly, sát thành phố, ở độ cao khoảng 1.505 m với đường băng chừng 1.390 m, từng đón chuyến bay dân dụng giữa thập niên 1990 rồi ngừng khai thác; đường băng nay thành lối đi của người dân và điểm tham quan.

Thành phố nghỉ mát cần đường bay

Đà Lạt được người Pháp phát triển thành thành phố nghỉ dưỡng trên cao nguyên Lâm Viên từ đầu thế kỷ 20. Đường bộ từ Sài Gòn lên khi đó dài, đèo dốc, mất cả ngày. Đường sắt răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt được hoàn thành vào đầu thập niên 1930. Gần như cùng lúc, năm 1933, sân bay đầu tiên của vùng ra đời ở Liên Khương.

Câu hỏi đầu tiên một người làm sân bay sẽ hỏi: tại sao không đặt sân bay ngay cạnh thành phố mà lại xuống tận Liên Khương, cách gần 30 km? Câu trả lời nằm ở địa hình và độ cao.

Bay trên cao nguyên: vì sao độ cao làm khó máy bay

Không khí càng lên cao càng loãng. Ở độ cao 1.500 m, như khu vực Đà Lạt, mật độ không khí chỉ còn khoảng 85% so với mực nước biển. Với máy bay, điều đó có ba hệ quả:

• Cánh sinh lực nâng kém hơn ở cùng một tốc độ, nên máy bay phải chạy nhanh hơn mới cất cánh được, tức cần đường băng dài hơn.
• Động cơ yếu đi, vì mỗi lần hút vào ít ô-xy hơn. Động cơ piston thời 1930–1950 không có bộ tăng áp chịu ảnh hưởng rõ nhất.
• Hạ cánh nhanh hơn so với mặt đất, nên quãng phanh cũng dài hơn.

Người làm nghề gọi đây là "độ cao mật độ": trời càng nóng, sân bay càng cao thì máy bay càng "cảm thấy" như đang ở cao hơn thực tế. Với máy bay nhỏ động cơ piston, một quy tắc kinh nghiệm hay được dạy là quãng chạy đà cất cánh tăng khoảng 10% cho mỗi 1.000 feet (khoảng 300 m) độ cao mật độ. Ở Đà Lạt cao gần 5.000 feet, quãng chạy đà có thể dài hơn đáng kể so với ở Sài Gòn.

Thêm vào đó là địa hình: Đà Lạt nằm giữa đồi, đường tiếp cận phải tránh đỉnh núi, và sương mù buổi sáng thường xuyên. Liên Khương thấp hơn, khoảng 960 m, nằm trên vùng tương đối bằng phẳng của Đức Trọng, dễ làm đường băng dài và dễ tiếp cận hơn. Cái giá là khách phải đi thêm đoạn đường bộ lên thành phố.

Liên Khương: từ đường băng đất 700 m đến 3.250 m

Sân bay ra đời năm 1933, khi đó gọi là Liên Khàng, với một đường băng đất dài khoảng 700 m, đủ cho máy bay nhỏ thời đó. Từ thập niên 1950, hãng Air Vietnam khai thác tuyến Sài Gòn – Đà Lạt; đây là một trong những tuyến bay nội địa quen thuộc nhất miền Nam, vì chuyến bay chưa tới một tiếng thay cho cả ngày đường đèo.

Mốc năm 2009 là bước ngoặt. Đường băng 3.250 m cho phép máy bay phản lực thân hẹp như Airbus A320, A321 cất cánh đầy tải ở độ cao gần 1.000 m, mở đường cho các chuyến bay thẳng từ Hà Nội và nhiều thành phố khác. Lượng khách du lịch lên Đà Lạt bằng đường hàng không tăng mạnh từ đó. Những năm gần đây sân bay tiếp tục được đầu tư nâng cấp đường băng và nhà ga.

Cam Ly: sân bay sát thành phố trên độ cao 1.505 m

Sân bay Cam Ly nằm ở phía tây bắc trung tâm Đà Lạt, cách thác Cam Ly khoảng 2 km. Theo số liệu kỹ thuật còn lưu, sân bay ở độ cao khoảng 1.505 m, có một đường băng nhựa dài khoảng 1.390 m, mã ICAO là VVCL.

Năm xây Cam Ly là chỗ các nguồn chưa thống nhất. Nhiều bài báo ghi sân bay được xây vào khoảng cuối thập niên 1960. Một số người kể về một bãi đáp nhỏ ở khu vực này từ trước đó, nhưng chưa có tài liệu gốc công bố rộng rãi xác nhận. Vì vậy khi gặp câu "sân bay Cam Ly do Pháp xây năm 1933", nên hiểu đó là nhầm với Liên Khương.

Với độ cao 1.505 m và đường băng chưa tới 1,4 km, Cam Ly chỉ hợp với máy bay cánh quạt nhỏ, máy bay huấn luyện và trực thăng. Đây đúng là bài toán độ cao mật độ đã nói ở trên: một chiếc máy bay chở khách cỡ trung cần đường băng dài hơn nhiều ở độ cao này, nhất là vào trưa nắng.

Lần khai thác dân dụng thập niên 1990

Sau năm 1975, khu vực sân bay gắn với một học viện quân sự đóng ở Đà Lạt, rồi được giao cho Cụm cảng hàng không miền Nam. Năm 1995, ngành hàng không sửa chữa Cam Ly để khai thác chuyến bay dân dụng bằng máy bay cánh quạt từ TP.HCM lên Đà Lạt, với hy vọng khách sẽ đáp xuống ngay sát thành phố.

Thử nghiệm không kéo dài. Đường băng ngắn và quỹ đất hẹp không cho phép nâng cấp để đón máy bay phản lực, mỗi chuyến chở được ít khách nên chi phí mỗi ghế cao. Khi Liên Khương được đầu tư lớn, Cam Ly ngừng khai thác và bị bỏ trống nhiều năm. Cuối năm 2010, Cục Hàng không Việt Nam bàn giao sân bay cho Quân chủng Phòng không – Không quân.

Cam Ly hôm nay: đường băng giữa vườn rau

Hiện sân bay không có chuyến bay nào. Đường băng nhựa được người dân dùng làm đường đi lại, hai bên là vườn ươm hoa, rau, bãi cỏ chăn thả gia súc. Khung cảnh một dải nhựa dài thẳng tắp giữa đồi thông và nhà kính đã khiến Cam Ly trở thành điểm chụp ảnh của du khách thích những nơi ít người biết.

Mặt trái là một số đoạn ven đường băng bị đổ rác, và vì đây vẫn là đất quốc phòng nên không có dịch vụ du lịch chính thức. Quy hoạch có nhắc đến việc sửa chữa sân bay cho mục đích quốc phòng kết hợp phát triển kinh tế địa phương, nhưng tính tới nay chưa có kế hoạch khai thác dân dụng trở lại.

Góc nhìn hôm nay: hai sân bay, hai bài học

Câu chuyện hai sân bay Đà Lạt minh hoạ một nguyên tắc cơ bản của nghề quy hoạch sân bay: sân bay gần thành phố nhất chưa chắc là sân bay tốt nhất. Liên Khương xa hơn nhưng thấp hơn, phẳng hơn, đủ đất làm đường băng dài, nên sống được và lớn lên. Cam Ly gần nhưng cao, chật, nên dừng lại.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể:

• Đến Cam Ly vào buổi sáng, đi bộ dọc đường băng, chú ý độ dốc và địa hình xung quanh để hình dung phi công phải tiếp cận ra sao. Nên tôn trọng biển báo khu vực quân sự và đất canh tác của người dân.
• Khi bay lên Liên Khương, để ý máy bay chạy đà lâu hơn bình thường lúc cất cánh vào trưa nắng: đó là độ cao mật độ đang làm việc.
• Đọc thêm về lịch sử Đà Lạt qua các tư liệu của Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) về quy hoạch thành phố nghỉ mát, trong đó có nhắc đường sắt, đường bộ và hàng không.