Sân bay Bắc Kinh Đại Hưng: nhà ga hình sao biển và quãng đi bộ 600 m

Nhà ga sân bay quốc tế Bắc Kinh Đại Hưng (Trung Quốc) là một toà nhà duy nhất hình sao năm cánh, do Zaha Hadid Architects cùng ADP Ingénierie (Pháp) thiết kế, khai trương ngày 25/9/2019. Với diện tích sàn khoảng 700.000 m², đây thuộc hàng nhà ga liền khối lớn nhất thế giới, nhưng nhờ bố cục hình sao, theo công bố của sân bay, cổng xa nhất chỉ cách lõi trung tâm khoảng 600 m. Báo chí quốc tế hay gọi nó là nhà ga "sao biển".

Bối cảnh: sân bay thứ hai của thủ đô

Sân bay Thủ đô Bắc Kinh, với nhà ga T3 khổng lồ của Norman Foster mở năm 2008, đã chạm trần công suất vào giữa thập niên 2010. Thành phố cần sân bay thứ hai. Địa điểm được chọn nằm ở phía nam, cách trung tâm Bắc Kinh khoảng 46 km, vắt qua ranh giới giữa Bắc Kinh và tỉnh Hà Bắc. Vị trí này cho phép nối đường sắt tới cả Bắc Kinh, Thiên Tân lẫn khu Hùng An mới.

Giai đoạn đầu gồm bốn đường băng và một nhà ga, với công suất thiết kế khoảng 72 triệu khách mỗi năm vào khoảng năm 2025, và quy hoạch dài hạn khoảng 100 triệu. Quy hoạch tổng thể và hình sao ban đầu đến từ ADP Ingénierie; Zaha Hadid Architects phát triển thiết kế kiến trúc nhà ga cùng họ, với Viện Thiết kế Kiến trúc Bắc Kinh là đơn vị thiết kế trong nước. Zaha Hadid qua đời năm 2016, ba năm trước khi nhà ga mở cửa; văn phòng của bà hoàn thiện dự án.

Vì sao lại là hình sao

Bài toán cũ của mọi nhà ga: càng nhiều cổng thì khách càng đi xa. Nếu xếp chừng tám mươi chỗ đỗ máy bay áp sát dọc một hành lang thẳng, cổng cuối sẽ cách nơi soi chiếu vài cây số. Hình sao xử lý bằng cách đặt mọi thứ quanh một tâm:

• Ở lõi: sảnh thủ tục, soi chiếu, xuất nhập cảnh, khu thương mại chính.
• Từ lõi: năm nhánh hành lang tỏa ra, máy bay đậu dọc hai bên mỗi nhánh.
• Ở giữa các nhánh: những khoảng sân đỗ hình nêm.

Theo sân bay, khách đi bộ từ lõi tới cổng xa nhất mất chừng tám phút, không cần tàu điện nội bộ. Đây là khác biệt lớn với các sân bay cỡ tương đương thường phải chạy tàu tự động giữa nhà ga chính và các dãy cổng.

Đổi lại, sân đỗ gần lõi hơi chật vì các nhánh hội tụ: khoảng sân giữa hai nhánh hẹp dần về phía tâm, nên đường lăn ra vào các chỗ đỗ sát lõi phải tính rất kỹ để máy bay không phải chờ nhau.

Mái và ánh sáng: những cột hình chữ C

Mái nhà ga là một tấm thép liền khối khổng lồ, lượn từ lõi ra năm nhánh như một mặt cong chảy. Giữa sảnh trung tâm, mái được đỡ bởi những cột lớn có tiết diện hình chữ C mở rộng lên trên như cái phễu. Phần miệng phễu là giếng trời: ánh sáng rơi thẳng xuống sảnh qua những cột này.

Từ giếng trời trung tâm, các dải cửa sổ mái chạy dọc theo năm nhánh. Ban ngày, những dải sáng này vừa đưa ánh sáng tự nhiên vào sâu trong toà nhà, vừa là đường chỉ hướng: đi theo dải sáng là ra cổng; đi ngược lại là về lõi. Đây là cách đưa việc định hướng vào chính kết cấu thay vì chỉ trông vào biển báo.

Ngôn ngữ đường cong liền mạch ở đây là thứ quen thuộc của văn phòng Zaha Hadid: sàn, trần, cột chảy vào nhau, không có góc gãy. Khác ở chỗ, ở một nhà ga, đường cong phải phục vụ dòng người và máy móc chứ không chỉ phục vụ hình khối.

Nhà ga nhiều tầng và ga tàu bên dưới

Đại Hưng xếp chồng các chức năng theo chiều đứng thay vì trải ra mặt đất:

Hai tầng đi có hai lề đường ô tô riêng chồng lên nhau, giúp chia lượng xe đưa khách vào giờ cao điểm. Mô tả trong bảng là tóm tắt; cách bố trí cụ thể từng khu có thể thay đổi theo vận hành.

Ga đường sắt nằm ngay dưới lõi nhà ga: khách xuống tàu, đi thang cuốn thẳng lên sảnh. Tàu cao tốc chạy xuyên dưới toà nhà, nên kết cấu nhà ga phải có các lớp cách chấn để rung động từ đường ray không truyền lên các tầng phía trên. Tuyến tàu sân bay đưa khách vào khu nam trung tâm Bắc Kinh trong khoảng hai mươi phút.

Những con số đáng nhớ

• Khai trương: 25/9/2019.
• Diện tích sàn nhà ga: khoảng 700.000 m².
• Bốn đường băng giai đoạn đầu, trong đó ba đường chạy theo hướng bắc – nam và một đường nằm lệch hướng so với ba đường kia.
• Công suất thiết kế giai đoạn đầu: khoảng 72 triệu khách/năm.
• Quãng đi bộ từ lõi tới cổng xa nhất: khoảng 600 m.

Sân bay cũng công bố các giải pháp tiết kiệm năng lượng như ánh sáng tự nhiên qua mái, thu hồi nước mưa và năng lượng địa nhiệt cho sưởi, làm mát. Mức độ hiệu quả cụ thể nên đọc ở báo cáo của nhà vận hành.

Đại Hưng trong dòng chảy thiết kế nhà ga

Hình sao không phải ý tưởng mới tinh. Nhà ga hình chữ X ở Pittsburgh (1992) đã dùng nguyên lý "đặt điểm giao ở giữa, nhánh ngắn tỏa ra". Đại Hưng đưa nguyên lý đó lên quy mô chưa từng có, đồng thời gộp vào một toà nhà duy nhất những chức năng mà sân bay khác chia cho nhiều nhà ga.

So với T3 Bắc Kinh Thủ đô, một toà nhà dài hơn ba cây số theo kiểu tuyến tính, nối các khối bằng tàu điện, Đại Hưng là cách nghĩ ngược lại: gom chứ không kéo dài. Hai nhà ga cách nhau hơn mười năm trong cùng một thành phố cho thấy rõ các kiến trúc sư sân bay đã đổi ưu tiên: từ trục dài hoành tráng sang quãng đi bộ ngắn cho khách.

Góc nhìn hôm nay: đi qua Đại Hưng thì nhìn gì

Khi đứng ở sảnh trung tâm, hãy ngẩng lên nhìn những cột chữ C và giếng trời phía trên. Đi về phía cổng, để ý dải sáng trên mái luôn chạy cùng hướng với mình. Nếu đi tàu vào sân bay, chuyến đi lên từ ga ngầm thẳng vào sảnh là cách tốt nhất để cảm nhận việc xếp chồng các tầng.

Trang dự án của Zaha Hadid Architects có bản vẽ mặt bằng hình sao và mặt cắt rất rõ. Muốn so sánh, đặt mặt bằng Đại Hưng cạnh mặt bằng T3 Bắc Kinh Thủ đô hoặc Atlanta: chỉ cần nhìn là thấy ba cách giải cùng một bài toán.