Sau khi bạn gửi vali ở quầy thủ tục, nó đi vào hệ thống xử lý hành lý (BHS, baggage handling system): một mạng băng chuyền dài hàng cây số chạy dưới sàn nhà ga, đọc mã vạch trên thẻ hành lý, đưa qua soi chiếu, rồi rẽ đúng nhánh tới khu tập kết của chuyến bay. Ở sân bay lớn, quãng đường từ quầy tới xe kéo hành lý chỉ mất vài phút, và gần như không có bàn tay người chạm vào vali cho tới lúc chất lên xe. Thứ quyết định chiếc vali đi đâu là một dãy mười chữ số in trên thẻ.
Thẻ hành lý: "biển số xe" của chiếc vali
Thẻ dán ở quầy thủ tục không chỉ ghi mã sân bay đến. Phần quan trọng nhất là mã vạch chứa một dãy mười chữ số, theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), người trong nghề gọi là "license plate" (biển số). Dãy số này gồm một chữ số đầu chỉ loại thẻ, ba chữ số mã hãng hàng không theo dạng số, và sáu chữ số thứ tự.
Bản thân dãy số không chứa thông tin hành trình. Khi bạn làm thủ tục, hệ thống của hãng gửi một bản tin điện tử tới hệ thống hành lý của sân bay, ghép "biển số" đó với chuyến bay, điểm đến, điểm nối chuyến, hạng dịch vụ. Băng chuyền chỉ cần đọc được mười chữ số là tra ra phải đưa vali đi đâu. Vì vậy, khi thẻ bị rách hoặc mã vạch nhòe, vali phải chuyển sang xử lý thủ công, chậm hơn nhiều.
Từ năm 2018, IATA cũng thúc đẩy theo dõi hành lý ở bốn điểm chính của hành trình: lúc nhận ở quầy, lúc chất lên máy bay, lúc chuyển chuyến và lúc trả khách. Một số hãng đã gắn chip RFID vào thẻ để đọc bằng sóng vô tuyến thay vì cần nhìn thấy mã vạch.
Hành trình của một chiếc vali bên dưới nhà ga
- Quầy thủ tục hoặc quầy gửi hành lý tự động. Cân điện tử đo khối lượng, nhân viên hoặc máy dán thẻ. Vali được đẩy lên băng tải gom chạy sau dãy quầy.
- Băng tải gom. Hàng chục quầy đổ vali vào vài tuyến băng tải chung. Tại đây hệ thống điều chỉnh khoảng cách giữa các vali để chúng không chồng lên nhau.
- Trạm đọc mã tự động. Vali đi qua một vòng khung có nhiều máy quét laser hoặc camera chiếu từ mọi phía, đọc mã vạch dù thẻ quay mặt nào. Tỉ lệ đọc thành công ở hệ thống hiện đại rất cao; vali không đọc được rẽ sang trạm mã hoá thủ công, nơi nhân viên nhập số bằng tay.
- Soi chiếu hành lý ký gửi. Toàn bộ hành lý ký gửi phải qua máy soi theo quy định an ninh hàng không. Vali nào cần kiểm tra thêm sẽ được tách sang nhánh riêng.
- Phân loại. Máy phân loại đưa vali tới đúng cửa ra ứng với chuyến bay.
- Khu tập kết (make-up). Vali rơi xuống băng chuyền vòng hoặc máng trượt, nơi nhân viên xếp lên xe kéo hoặc vào thùng chứa hàng để đưa ra máy bay.
Máy phân loại: phần "não" cơ khí
Đây là nơi các hệ thống khác nhau nhiều nhất. Ba loại chính:
| Loại | Cách làm việc | Hay dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Cần gạt, bàn đẩy trên băng tải | Vali chạy trên băng thẳng; tới đúng nhánh thì một cần gạt hoặc bàn đẩy hất vali sang băng nhánh | Sân bay vừa và nhỏ, lưu lượng thấp |
| Khay nghiêng (tilt-tray) | Mỗi vali nằm trên một khay chạy theo vòng khép kín; tới cửa ra thì khay nghiêng, vali trượt xuống máng | Sân bay lớn, cần phân loại nhanh nhiều điểm đến |
| Thùng riêng từng vali (tote, ICS) | Mỗi vali được đặt vào một thùng nhựa có mã riêng; thùng chạy trên băng tốc độ cao, rẽ nhánh, lên xuống dốc | Sân bay trung chuyển lớn, cần theo dõi chặt từng kiện |
Hệ thống dùng thùng riêng đắt hơn, nhưng vali không bao giờ lăn lộn trên băng tải, ít kẹt, và vị trí của từng chiếc được biết chính xác ở mọi thời điểm vì hệ thống theo dõi thùng chứ không phải theo dõi vali có hình dạng bất kỳ.
Kho chờ: chỗ cho vali đến quá sớm
Không phải ai cũng làm thủ tục đúng giờ đẹp. Có người gửi hành lý trước giờ bay năm, sáu tiếng; khách nối chuyến có thể đến từ sáng cho chuyến tối. Nếu đưa ngay vali ra khu tập kết, chỗ đó sẽ đầy trước khi chuyến bay cần.
Sân bay lớn vì vậy có kho chờ hành lý ("early bag storage"): những giá kệ tự động hoặc làn băng tải dài, nơi vali được cất tạm và tự động thả ra khi tới giờ mở khu tập kết của chuyến. Kho chờ này cũng là lý do một số sân bay cho phép gửi hành lý từ rất sớm, có khi từ ngày hôm trước.
Bài học Denver năm 1995
Câu chuyện mà người làm BHS nào cũng biết là sân bay quốc tế Denver (Mỹ). Sân bay mới được thiết kế với một hệ thống hành lý tự động rất tham vọng: xe goòng riêng cho từng vali chạy trên ray, phục vụ cả ba dãy cổng. Trong các buổi chạy thử, hệ thống làm rơi, kẹt, chuyển nhầm vali. Việc khai trương sân bay bị lùi khoảng mười sáu tháng, tới tháng 2/1995. Khi mở cửa, hệ thống chỉ chạy ở một phần, phần còn lại dùng băng chuyền thông thường. Đến năm 2005, phần tự động được dừng hẳn.
Các phân tích sau đó chỉ ra nhiều nguyên nhân: yêu cầu thay đổi liên tục, lịch quá gấp, thử một công nghệ chưa từng chạy ở quy mô đó, và phụ thuộc vào một hệ thống duy nhất không có đường dự phòng. Bài học được rút ra: hệ thống hành lý phải được thiết kế cùng lúc với nhà ga, thử nghiệm dài ngày với vali thật, và luôn có đường đi thủ công khi máy hỏng.
BHS định hình kiến trúc nhà ga thế nào
Khách không nhìn thấy BHS, nhưng nó chiếm một phần rất lớn diện tích và chiều cao của nhà ga.
- Tầng hầm hoặc tầng kỹ thuật. Băng chuyền cần trần cao và đường dốc thoải. Nhiều nhà ga dành gần trọn một tầng cho hành lý.
- Vị trí quầy thủ tục. Dãy quầy phải nằm ngay trên tuyến băng tải gom; đổi vị trí quầy là đổi cả hệ thống bên dưới.
- Chiều dài nhà ga. Ở các nhà ga lớn, tổng chiều dài băng chuyền có thể lên tới hàng chục cây số.
- Đường hầm giữa các nhà ga. Sân bay có nhà ga vệ tinh phải có đường hầm hành lý riêng, như giữa T4 và T4S ở Madrid.
Người thiết kế nhà ga và người thiết kế BHS phải làm việc từ những bản phác đầu tiên. Nhà ga có thể đẹp đến đâu, nếu vali không ra kịp máy bay thì vẫn là nhà ga hỏng.
Góc nhìn hôm nay: giúp vali của mình đi đúng đường
- Bóc hết thẻ hành lý cũ trước khi gửi. Máy đọc có thể đọc nhầm mã vạch của chuyến trước.
- Dây đai, quai đeo dài nên buộc gọn hoặc tháo ra: chúng là thứ hay mắc vào băng chuyền nhất.
- Vali tròn, mềm, quá nhỏ hoặc hàng cồng kềnh thường phải gửi ở quầy hàng quá khổ, vì máy phân loại không xử lý được.
- Giữ cuống thẻ hành lý dán trên thẻ lên máy bay cho tới khi nhận lại vali.
Muốn tìm hiểu kỹ thuật, có thể đọc các tài liệu công khai của IATA về theo dõi hành lý và tiêu chuẩn thẻ hành lý, hoặc các nghiên cứu điển hình về sự cố Denver được dùng trong nhiều giáo trình quản lý dự án.
Câu hỏi thường gặp
Hành lý ký gửi đi đâu sau khi gửi ở quầy?
Vali đi vào hệ thống băng chuyền dưới nhà ga, qua trạm đọc mã vạch, qua máy soi chiếu, rồi được máy phân loại đưa tới khu tập kết của chuyến bay. Ở đó nhân viên xếp vali lên xe kéo hoặc thùng chứa để chở ra máy bay.
Mã vạch trên thẻ hành lý có ý nghĩa gì?
Mã vạch chứa dãy mười chữ số gồm loại thẻ, mã hãng hàng không dạng số và số thứ tự. Hệ thống sân bay tra dãy số này để biết vali thuộc chuyến bay nào, đi đâu và có nối chuyến không.
Hệ thống phân loại hành lý hoạt động thế nào?
Sau khi đọc mã, máy phân loại đưa vali sang đúng nhánh bằng cần gạt, khay nghiêng hoặc thùng riêng chạy trên băng tốc độ cao. Mỗi nhánh dẫn tới khu tập kết của một hoặc vài chuyến bay.
Vì sao phải bóc thẻ hành lý cũ?
Máy đọc tự động quét mọi mã vạch nhìn thấy trên vali. Nếu còn thẻ cũ, máy có thể đọc nhầm hoặc báo lỗi, khiến vali phải xử lý thủ công hoặc đi sai đường.
Chuyện gì đã xảy ra với hệ thống hành lý ở sân bay Denver?
Hệ thống hành lý tự động của sân bay Denver gặp nhiều lỗi khi chạy thử, góp phần làm việc khai trương lùi khoảng mười sáu tháng, tới năm 1995. Hệ thống chỉ chạy một phần và bị dừng hẳn năm 2005, trở thành bài học kinh điển trong quản lý dự án.
