Vạch sơn trên đường băng là một bộ ký hiệu chuẩn hoá theo Phụ ước 14 của ICAO, sơn màu trắng, và mỗi hình đều có một việc riêng: dãy sọc "phím đàn" đánh dấu ngưỡng, nơi bắt đầu được phép chạm bánh; hai khối chữ nhật to là điểm ngắm; các cặp vạch ngắn đếm khoảng cách vùng chạm bánh; vạch đứt ở giữa giữ máy bay thẳng tim đường. Đọc được chúng, phi công biết mình đang ở đâu trên dải bê tông dài ba, bốn km mà không cần ai nhắc.
Quy ước màu: trắng cho đường băng, vàng cho đường lăn
Nguyên tắc đầu tiên dễ nhớ nhất: mọi vạch trên đường băng màu trắng, mọi vạch trên đường lăn và chỗ dừng chờ màu vàng. Phi công lăn trong đêm mưa chỉ cần thấy vạch dưới mũi máy bay đổi từ vàng sang trắng là biết mình đã bước vào đường băng, nơi có thể có máy bay khác đang lao tới với tốc độ 250 km/h.
Sơn đường băng không phải sơn thường. Người ta trộn hoặc rắc hạt thuỷ tinh nhỏ lên lớp sơn ướt để vạch phản quang khi đèn máy bay chiếu vào. Trên mặt đường bê tông màu sáng, vạch trắng đôi khi được viền đen để nổi hơn.
Đi dọc đường băng từ đầu tới cuối
Thử hình dung đứng ở đầu một đường băng tiếp cận chính xác dài trên 2.400 m, rộng 45 m, loại phổ biến ở sân bay quốc tế, rồi đi bộ dọc theo nó.
Vạch ngưỡng: dãy phím đàn
Cách mép đầu đường băng khoảng 6 m là một dãy sọc trắng dọc song song, trông như phím đàn piano. Đây là vạch ngưỡng (threshold marking), báo điểm bắt đầu phần đường băng dùng để hạ cánh. Mỗi sọc dài ít nhất 30 m, rộng khoảng 1,8 m, cách nhau cũng chừng ấy.
Số sọc không tuỳ ý mà theo chiều rộng đường băng, nên phi công liếc qua là biết đường băng rộng cỡ nào:
| Chiều rộng đường băng | Số sọc ngưỡng |
|---|---|
| 18 m | 4 |
| 23 m | 6 |
| 30 m | 8 |
| 45 m | 12 |
| 60 m | 16 |
Số hiệu đường băng
Ngay sau phím đàn là số hiệu, ví dụ "25R", mỗi chữ số cao khoảng 9 m để đọc được từ vài km trên không. Số tính theo hướng từ của đường băng; chữ L, C, R sơn phía trên số khi có đường băng song song.
Vạch tim đường
Chạy suốt chiều dài là vạch tim: các đoạn trắng dài khoảng 30 m xen khoảng trống chừng 20 m. Đường băng phục vụ hạ cánh chính xác loại II và III (tầm nhìn rất thấp) dùng vạch tim rộng 0,9 m; loại I và tiếp cận không chính xác dùng 0,45 m; các đường băng nhỏ hơn có thể chỉ 0,3 m. Vạch rộng hơn dễ thấy hơn khi sương mù chỉ cho phi công nhìn vài trăm mét.
Điểm ngắm: hai khối chữ nhật lớn
Đi tiếp khoảng 400 m kể từ ngưỡng, bạn gặp hai khối trắng to nhất trên đường băng, mỗi khối dài 45–60 m, nằm hai bên vạch tim. Đây là vạch điểm ngắm (aiming point). Khi tiếp cận, phi công giữ hai khối này đứng yên trong tầm mắt: nếu chúng trôi lên trên kính chắn gió là máy bay đang hụt, trôi xuống dưới là sẽ chạm muộn.
Vị trí điểm ngắm co giãn theo chiều dài dùng để hạ cánh (LDA): đường băng ngắn dưới 800 m đặt khoảng 150 m từ ngưỡng, đường băng dài từ 2.400 m trở lên đặt khoảng 400 m. Đường dốc tiếp cận 3 độ và đèn chỉ báo độ dốc cũng được căn để bánh xe đi qua ngưỡng ở độ cao an toàn rồi chạm đất quanh vùng này.
Vùng chạm bánh: các cặp vạch đếm khoảng cách
Quanh điểm ngắm là các cặp vạch chữ nhật nhỏ hơn, gọi là vạch vùng chạm bánh (touchdown zone). Chúng xếp thành từng cặp cách nhau 150 m, số sọc trong mỗi cặp giảm dần: ba sọc, ba sọc, hai sọc, hai sọc, một sọc, một sọc (một kiểu sắp xếp ICAO cho phép). Phi công đếm sọc là biết mình đã đi qua bao nhiêu trăm mét đầu đường băng. Nếu đã qua cặp cuối mà bánh chưa chạm đất, nhiều hãng quy định phải bay lại.
Số cặp vạch cũng theo chiều dài hạ cánh:
| Chiều dài dùng để hạ cánh (LDA) | Số cặp vạch vùng chạm bánh |
|---|---|
| Dưới 900 m | 1 |
| 900 m đến dưới 1.200 m | 2 |
| 1.200 m đến dưới 1.500 m | 3 |
| 1.500 m đến dưới 2.400 m | 4 |
| Từ 2.400 m trở lên | 6 |
Ở đường băng có hai đầu cùng dùng cho hạ cánh, bộ vạch này sơn ở cả hai đầu, đối xứng nhau. Phần giữa đường băng thường chỉ còn vạch tim và vạch lề.
Vạch lề
Hai mép đường băng có vạch lề trắng liền, cho biết đâu là giới hạn phần mặt đường chịu lực. Bên ngoài vạch lề có thể vẫn là nhựa hay bê tông, nhưng đó là lề gia cố chống xói và chống hút đá vào động cơ, không phải chỗ cho bánh máy bay lăn qua.
Những vạch không phải đường băng nào cũng có
Ngưỡng dịch chuyển: mũi tên trắng
Có đường băng bị dời ngưỡng vào trong, thường vì có chướng ngại ở hướng tiếp cận (đồi, nhà cao, đường cao tốc) hoặc để giảm tiếng ồn. Phần mặt đường trước ngưỡng mới được đánh mũi tên trắng chỉ về phía ngưỡng, và ngưỡng mới có một vạch ngang trắng chắn qua. Phần có mũi tên vẫn dùng được để lăn, để bắt đầu chạy đà cất cánh, và để máy bay hạ cánh từ hướng ngược lại chạy tiếp lên, nhưng không được chạm bánh khi hạ cánh theo hướng này.
Hình chữ V màu vàng: đừng chạm bánh, đừng lăn lên
Trước ngưỡng đôi khi có một dải mặt đường sơn các hình chữ V màu vàng chĩa về phía đường băng. Đó có thể là khu chống thổi luồng phụt động cơ (blast pad) hoặc khu dừng (stopway): đủ cứng để máy bay chạy quá đà không bị sa lầy, nhưng không phải chỗ để lăn, cất hay hạ cánh trong khai thác thường.
Dấu nhân trắng: đường băng đóng
Một hoặc nhiều dấu X trắng lớn trên đường băng nghĩa là đường băng hoặc đoạn đó đã đóng. Khi đóng tạm vài giờ, người ta đặt dấu X bằng tấm vải hoặc khung có đèn; khi đóng lâu dài thì sơn hẳn và xoá các vạch cũ.
Vạch quay đầu
Ở sân bay nhỏ không có đường lăn chạy dọc, cuối đường băng có thể có khu quay đầu mở rộng sang một bên, với vạch dẫn hướng màu vàng cong để máy bay quay 180 độ mà bánh mũi không trượt ra ngoài mặt đường.
Giữ vạch sơn sạch: cao su và nước
Mỗi lần máy bay chạm đất, lốp đang đứng yên phải quay lên tốc độ 250 km/h trong một tích tắc, bị mài và để lại một lớp cao su mỏng. Vùng chạm bánh vì thế đen dần, phủ cả lên vạch sơn trắng, và làm giảm ma sát khi mưa. Sân bay đông khách phải tẩy cao su định kỳ, thường bằng xe phun nước áp lực rất cao hoặc hoá chất, làm vào ban đêm, rồi sơn lại vạch. Bao lâu làm một lần tuỳ số chuyến hạ cánh; ở đường băng bận rộn có thể vài tháng một lần.
Người làm sân bay còn phải lo độ dày sơn: sơn quá dày, quá nhiều lớp làm mặt vạch trơn hơn mặt đường xung quanh khi ướt. Vì thế sơn lại thường đi kèm cạo bớt lớp cũ.
Nhìn từ cửa sổ máy bay: đọc thử một lần hạ cánh
Lần tới ngồi ghế cửa sổ phía trước cánh, hãy để ý. Khi máy bay còn trên không vài chục mét, phím đàn lướt qua dưới bụng: đó là ngưỡng. Vài giây sau là con số to, rồi các cặp sọc ba, ba, hai. Bánh chính thường chạm đất quanh hai khối chữ nhật lớn, đúng như được thiết kế. Sau đó máy bay giảm tốc, rẽ vào đường lăn thoát nhanh, và vạch dưới cửa sổ chuyển sang màu vàng.
Ai muốn đi sâu hơn có thể đọc Phụ ước 14, tập I (Thiết kế và khai thác sân bay), chương về vạch tín hiệu; hoặc tài liệu hướng dẫn tương ứng của FAA, có nhiều hình vẽ minh hoạ. Hai bộ quy định gần giống nhau, chỉ khác vài chi tiết như cách viết số và kích thước.
Câu hỏi thường gặp
Các sọc trắng ở đầu đường băng gọi là gì?
Đó là vạch ngưỡng, người trong nghề hay gọi là phím đàn piano. Chúng đánh dấu điểm bắt đầu phần đường băng được dùng để hạ cánh, và số sọc cho biết chiều rộng đường băng, ví dụ 12 sọc là đường băng rộng 45 m.
Hai khối chữ nhật lớn trên đường băng để làm gì?
Đó là vạch điểm ngắm, nơi phi công nhắm cho máy bay chạm đất. Trên đường băng dài từ 2.400 m trở lên, chúng nằm khoảng 400 m sau ngưỡng.
Vì sao vạch đường băng màu trắng còn vạch đường lăn màu vàng?
Để phi công phân biệt ngay đang ở đường băng hay đường lăn, kể cả ban đêm và khi trời mưa. Bước từ vạch vàng sang vạch trắng nghĩa là đã vào đường băng, nơi cần có huấn lệnh của đài kiểm soát.
Mũi tên trắng trên đường băng nghĩa là gì?
Mũi tên trắng chỉ phần ngưỡng dịch chuyển. Đoạn này được dùng để lăn, để chạy đà cất cánh hoặc để máy bay hạ cánh từ hướng ngược lại chạy tiếp, nhưng không được chạm bánh khi hạ cánh theo hướng mũi tên.
Vì sao đường băng có vệt đen ở hai đầu?
Đó là cao su từ lốp máy bay mài ra mỗi lần chạm đất. Lớp cao su làm giảm ma sát khi ướt và che vạch sơn, nên sân bay phải tẩy định kỳ bằng nước áp lực cao rồi sơn lại.
