Số trên đường băng nghĩa là gì: hướng từ, chữ L-C-R và khi phải đổi số

Con số sơn ở đầu đường băng là hướng của đường băng tính theo la bàn từ, chia cho 10 rồi làm tròn. Đường băng 25 nghĩa là máy bay lăn trên đó đang hướng về khoảng 250 độ từ, tức gần hướng tây tây nam; đầu bên kia chắc chắn là 07, vì hai đầu luôn lệch nhau đúng 180 độ, tức 18 đơn vị. Chữ L, C, R đi kèm chỉ đường băng bên trái, giữa, phải khi sân bay có nhiều đường băng song song.

Cách đánh số: từ hướng la bàn ra hai chữ số

Phụ ước 14 của Công ước Chicago, bộ tiêu chuẩn sân bay của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO), quy định số hiệu đường băng là một số hai chữ số, bằng số nguyên gần nhất với một phần mười góc phương vị từ của đường băng, nhìn theo hướng máy bay tiếp cận. Nói gọn: lấy hướng từ, bỏ chữ số cuối sau khi làm tròn.

Vài ví dụ cho dễ hình dung:

• Hướng từ 072 độ: làm tròn thành 07. Đầu ngược lại là 252 độ, thành 25. Đường băng gọi chung là 07/25.
• Hướng từ 108 độ: thành 11. Đầu kia 288 độ, thành 29. Đường băng 11/29.
• Hướng từ 355 độ: làm tròn thành 36 chứ không phải 00. Số 36 dành cho hướng bắc, đầu kia là 18.

Theo ICAO, số luôn viết hai chữ số: "09" chứ không viết "9". Ở Mỹ, Cục Hàng không Liên bang (FAA) lại bỏ số 0 đứng đầu, nên trên sơn và trên bản đồ Mỹ hay thấy "9" hay "4L". Khi nói qua vô tuyến, phi công và kiểm soát viên đọc từng chữ số: "runway zero seven", không đọc "bảy".

Điều nhiều người thấy lạ: một dải bê tông có hai tên. Ai đứng ở đầu phía tây nhìn sang đông thấy số 07 sơn dưới chân; người đứng ở đầu phía đông thấy số 25. Máy bay dùng đầu nào là do gió quyết định, vì cất và hạ cánh ngược gió cho tốc độ so với mặt đất thấp hơn, quãng chạy ngắn hơn.

Vì sao lại dùng hướng từ mà không dùng hướng bắc thật

Bắc từ là hướng kim la bàn chỉ, bắc thật là hướng về cực địa lý. Hai hướng này lệch nhau một góc gọi là độ từ thiên, khác nhau theo từng nơi: ở Việt Nam chỉ chừng một, hai độ, nhưng ở Alaska hay bắc Canada có chỗ lên tới vài chục độ.

Ngành hàng không chọn hướng từ vì lý do lịch sử và thực dụng. Suốt nhiều thập kỷ, la bàn từ là thiết bị chỉ hướng tin cậy nhất trong buồng lái, la bàn con quay được chỉnh theo nó, và các đài dẫn đường VOR cũng định hướng theo bắc từ. Phi công đang bay hướng 250 trên đồng hồ chỉ cần nhìn số 25 dưới đường băng là biết mình thẳng hàng. Hướng gió mà đài kiểm soát đọc cho phi công lúc cất hạ cánh cũng tính theo hướng từ, để phi công so ngay với số hiệu đường băng mà khỏi phải cộng trừ.

Ngoại lệ là vùng gần cực. Ở đó độ từ thiên quá lớn và thay đổi nhanh, la bàn từ kém tin cậy, nên phần phía bắc vùng trời nội địa Canada và một số sân bay ở Greenland, Nam Cực đánh số theo hướng bắc thật. Phụ ước 14 cho phép các nước làm vậy khi cần, và tài liệu thông báo tin tức hàng không của nước đó phải ghi rõ.

Cực từ trôi: vì sao đường băng phải đổi số

Cực bắc từ của Trái Đất không đứng yên. Nó do dòng sắt lỏng trong lõi ngoài Trái Đất sinh ra và trôi liên tục. Từ thế kỷ 19 tới nay, nó đã đi từ vùng đảo bắc Canada về phía Siberia; quanh năm 2000 tốc độ trôi lên tới khoảng 50–60 km mỗi năm, những năm gần đây chậm lại còn khoảng 35 km mỗi năm theo các mô hình địa từ. Cực trôi kéo theo độ từ thiên ở mọi nơi thay đổi, mỗi năm một chút.

Đường băng thì không xoay, nhưng hướng từ của nó xoay theo cực. Khi hướng từ trôi qua mốc làm tròn, chẳng hạn từ 184,8 độ sang 185,2 độ, số hiệu phải đổi từ 18 sang 19 cho khớp. Ở nơi độ từ thiên đổi chậm, việc này vài chục năm mới xảy ra một lần; ở vùng vĩ độ cao thì nhanh hơn.

Một số ca đổi số được báo chí hàng không nhắc nhiều:

• Sân bay Fairbanks (Alaska) đổi đường băng 1L/19R thành 2L/20R năm 2009.
• Sân bay London Stansted đổi đường băng 05/23 thành 04/22 năm 2009.
• Sân bay quốc tế Tampa (Florida) đổi bộ đường băng song song 18/36 thành 1/19 đầu năm 2011, và phải tạm đóng một đường băng phụ trong lúc sơn lại.

Đổi một con số tốn những gì

Nghe thì chỉ là sơn lại hai chữ số, nhưng thực tế là một dự án nhỏ cần lên kế hoạch hàng tháng:

1. Sơn lại mặt đường: con số trên đường băng cao khoảng 9 m, phải cạo hoặc phủ số cũ, sơn số mới, thường làm đêm hoặc lúc đóng đường băng.
2. Thay biển báo: mọi biển đỏ chữ trắng ở vị trí dừng chờ trên đường lăn ghi tên đường băng (ví dụ "18-36") đều phải thay, có sân bay vài chục tấm.
3. Cập nhật dữ liệu: tài liệu tin tức hàng không, bản đồ sân bay, phương thức bay tiếp cận và cất cánh, cơ sở dữ liệu dẫn đường trong máy tính quản lý bay của từng hãng. Việc này đi theo chu kỳ AIRAC 28 ngày của ICAO để cả thế giới cùng đổi vào một ngày.
4. Thông báo và đào tạo: ra NOTAM, báo cho các hãng, kiểm soát viên tập dùng tên mới.

Một sân bay không đổi kịp sẽ tạo ra tình huống khó chịu: phi công thấy hướng trên đồng hồ là 186 mà đường băng ghi 18. Sai một độ chưa nguy hiểm, nhưng nguyên tắc của nghề là thứ phi công nhìn thấy phải khớp với thứ trên bản đồ và thứ kiểm soát viên nói, không để ai phải tự hiểu ngầm.

L, C, R và chuyện bốn, năm đường băng song song

Khi có hai đường băng song song, đường bên trái (nhìn theo hướng tiếp cận) mang chữ L, bên phải mang chữ R. Ba đường song song thì thêm C ở giữa. Chú ý: đầu 25R của một đường băng chính là đầu 07L, vì đứng ở đầu kia thì trái phải đảo ngược.

Từ bốn đường song song trở lên, chữ cái không đủ. Phụ ước 14 cho phép một nhóm giữ số tròn đúng hướng, nhóm còn lại lấy số liền kề. Sân bay Atlanta Hartsfield-Jackson với năm đường băng song song đông tây là ví dụ quen thuộc: 08L/26R, 08R/26L, 09L/27R, 09R/27L và 10/28. Ba số 08, 09, 10 không có nghĩa ba đường băng chĩa ba hướng khác nhau; chúng gần như song song, chỉ là đặt số khác để không ai nhầm.

Đọc số đường băng ở sân bay Việt Nam

Ba sân bay lớn nhất nước đều có hai đường băng song song, nên đều mang chữ L/R:

• Tân Sơn Nhất (TP.HCM): 07L/25R và 07R/25L, nằm gần hướng đông tây. Gió mùa tây nam mùa mưa làm hướng 25 được dùng nhiều trong nửa năm đó.
• Nội Bài (Hà Nội): 11L/29R và 11R/29L, lệch về phía đông nam – tây bắc.
• Đà Nẵng: 17L/35R và 17R/35L, gần bắc nam, chạy dọc theo dải đất giữa núi và biển.

Ngồi ở cửa sổ máy bay lúc lăn ra, hành khách có thể thấy biển đỏ chữ trắng ghi tên đường băng ở chỗ máy bay dừng chờ. Nhìn con số ấy và biết hướng mặt trời là đoán được máy bay sắp cất cánh về phía nào.

Những hiểu lầm hay gặp

• "Số đường băng là số thứ tự." Không. Đường băng 36 không phải đường băng thứ 36. Một sân bay chỉ có một đường băng vẫn có thể mang số 36/18.
• "Số càng to đường băng càng dài." Số không liên quan tới chiều dài, độ rộng hay sức chịu tải; những thông tin đó nằm trong tài liệu sân bay.
• "Đổi số tức là xoay đường băng." Mặt đường đứng yên tuyệt đối; chỉ cái mốc so sánh là từ trường Trái Đất thay đổi.
• "Đường băng 00 có tồn tại." Không có. Hướng bắc đánh số 36; số nhỏ nhất là 01.

Muốn tự kiểm tra thì xem ở đâu

Ai tò mò có thể tự làm một phép thử đơn giản: mở ảnh vệ tinh của một sân bay, đo góc của đường băng so với hướng bắc thật, rồi cộng hoặc trừ độ từ thiên tại chỗ đó (tra trên các mô hình địa từ công khai như mô hình từ trường thế giới WMM). Kết quả chia 10 thường khớp số sơn. Lệch một đơn vị thì có thể sân bay đó sắp tới lượt đổi số, hoặc hướng của nó đang nằm sát mốc làm tròn.

Với sân bay Việt Nam, tài liệu tin tức hàng không (AIP Việt Nam) do cơ quan quản lý bay công bố ghi hướng thật, hướng từ, chiều dài, chiều rộng của từng đường băng; đó là nguồn chuẩn hơn mọi bài báo.