Đèn đường băng có bốn màu chính, mỗi màu một nghĩa: xanh lá ở ngưỡng báo chỗ bắt đầu được hạ cánh, trắng chạy dọc hai bên lề và giữa tim đường, vàng ở đoạn cuối lề báo sắp hết đường băng, và đỏ ở mép cuối báo không được đi tiếp. Trước ngưỡng là dàn đèn tiếp cận trắng dài tới 900 m, còn bốn bóng PAPI cạnh đường băng đổi trắng đỏ để báo phi công đang cao hay thấp so với đường dốc.
Đèn lề, đèn ngưỡng, đèn cuối: khung của đường băng
Nhìn từ trên cao ban đêm, đường băng hiện ra như một hình chữ nhật viền sáng. Khung ấy gồm ba loại đèn theo Phụ ước 14 của ICAO:
- Đèn lề đường băng: màu trắng, đặt dọc hai mép, cách nhau không quá 60 m ở đường băng có thiết bị và không quá 100 m ở đường băng nhỏ. Ở đường băng có thiết bị, đoạn cuối dài 600 m hoặc một phần ba chiều dài (lấy đoạn ngắn hơn) chuyển sang màu vàng, gọi là vùng cảnh báo. Phi công đang chạy đà thấy đèn lề ngả vàng là biết còn chưa tới 600 m.
- Đèn ngưỡng: một hàng đèn xanh lá chắn ngang đầu đường băng, chỉ chiếu về phía máy bay đang tiếp cận.
- Đèn cuối đường băng: một hàng đèn đỏ ở mép cuối, chỉ chiếu về phía đường băng. Thường đèn ngưỡng và đèn cuối dùng chung một bộ đèn hai mặt: mặt xanh quay ra ngoài, mặt đỏ quay vào trong.
Mẹo nhớ: xanh là "bắt đầu", đỏ là "hết". Máy bay hạ cánh bay qua hàng xanh, máy bay chạy đà không bao giờ được vượt hàng đỏ.
Đèn gắn chìm giữa đường băng
Đèn tim đường băng
Ở đường băng phục vụ hạ cánh tầm nhìn thấp (loại II, III), mặt đường có thêm một hàng đèn gắn chìm dọc tim, cách nhau khoảng 15 m. Màu của chúng là một thước đo khoảng cách:
| Đoạn đường băng | Màu đèn tim |
|---|---|
| Từ ngưỡng tới khi còn 900 m | Trắng |
| Còn 900 m đến 300 m | Đỏ và trắng xen kẽ |
| 300 m cuối cùng | Đỏ |
Khi sương mù chỉ cho nhìn vài trăm mét, phi công không thấy được đầu kia đường băng. Nhưng thấy đèn tim bắt đầu nhấp nháy đỏ trắng là biết còn dưới 900 m, toàn đỏ là còn dưới 300 m.
Đèn gắn chìm phải chịu được bánh máy bay nặng vài trăm tấn lăn qua, nên vỏ đúc bằng kim loại, chỉ nhô lên khỏi mặt đường vài milimét, và có rãnh để nước, bụi không che kính.
Đèn vùng chạm bánh
Cũng ở đường băng loại II, III, trong 900 m đầu có hai hàng đèn trắng xếp thành từng thanh ngắn (barrette) hai bên tim đường. Khi máy bay xuống thấp trong sương, chúng tạo thành một "tấm thảm" sáng giúp phi công cảm nhận độ cao và độ nghiêng của cánh so với mặt đất.
Đèn báo đường lăn thoát nhanh
Một số đường băng bận rộn có thêm hàng đèn vàng gắn chìm ngay trước lối rẽ ra đường lăn thoát nhanh, xếp thành ba, rồi hai, rồi một đèn. Chúng báo còn khoảng 300 m, 200 m, 100 m tới lối rẽ, để phi công phanh vừa đủ và rời đường băng sớm, nhường chỗ cho chuyến sau.
Dàn đèn tiếp cận: cây thông ánh sáng trước ngưỡng
Ra khỏi đầu đường băng, đi ngược về phía máy bay đến, là hệ thống đèn tiếp cận. Đây là những cột đèn đặt trên đất, có khi trên mặt nước, ruộng lúa hoặc ngoài đường, kéo dài theo trục đường băng. Nhiệm vụ của chúng: lúc phi công chuyển từ bay bằng thiết bị sang nhìn bằng mắt ở độ cao vài chục mét, thứ đầu tiên lọt vào mắt phải là một mũi tên sáng chỉ thẳng vào đường băng.
- Hệ thống đơn giản: dài khoảng 420 m, một hàng đèn tim và một thanh ngang, cho đường băng tiếp cận không chính xác.
- Hệ thống loại I: dài 900 m, hàng đèn tim trắng và các thanh ngang (kiểu thông dụng có thanh ngang ở 300 m từ ngưỡng). Cấu hình nhiều thanh ngang này thường gọi là hệ Calvert, theo tên kỹ sư người Anh đề xuất nó.
- Hệ thống loại II, III: giống loại I nhưng 300 m sát ngưỡng có thêm hai hàng đèn đỏ hai bên và một thanh ngang ở 150 m. Đèn đỏ hai bên như hai hàng rào, báo nếu máy bay lệch sang bên này hay bên kia thì đang ra khỏi hành lang an toàn.
Nhiều sân bay gắn thêm đèn chớp tuần tự dọc hàng tim: từng bóng chớp trắng rất sáng nối nhau chạy về phía ngưỡng, hai lần mỗi giây. Phi công Mỹ gọi vui là "con thỏ" (the rabbit). Trong sương mỏng, vệt chớp chạy ấy là thứ nhìn thấy sớm nhất.
Cột đèn tiếp cận phải làm bằng vật liệu dễ gãy (frangible): nếu máy bay bay quá thấp và va vào, cột gãy gọn chứ không xé cánh. Ở vùng sát ngưỡng, các đèn còn phải thấp và nhẹ.
PAPI: bốn bóng đèn báo cao hay thấp
Bên cạnh đường băng, thường là bên trái, cách ngưỡng vài trăm mét, có một hàng bốn hộp đèn đặt ngang. Đó là PAPI (Precision Approach Path Indicator, đèn chỉ báo đường tiếp cận chính xác). Mỗi hộp phát ra một chùm sáng chia đôi rõ rệt: nhìn từ trên một góc nhất định thì thấy trắng, từ dưới góc đó thì thấy đỏ.
Bí quyết là bốn hộp được chỉnh bốn góc khác nhau. Với đường dốc tiếp cận 3 độ, cài đặt điển hình là 2°30′, 2°50′, 3°10′ và 3°30′, từ hộp trong cùng ra ngoài hoặc ngược lại. Vì vậy:
| Phi công thấy | Nghĩa là |
|---|---|
| 4 trắng | Cao quá nhiều |
| 3 trắng, 1 đỏ | Hơi cao |
| 2 trắng, 2 đỏ | Đúng đường dốc |
| 1 trắng, 3 đỏ | Hơi thấp |
| 4 đỏ | Thấp quá nhiều, nguy hiểm |
Hai trắng hai đỏ là trạng thái phi công muốn giữ suốt chặng cuối. Ban ngày trời quang, PAPI nhìn thấy được từ khoảng 8 km; ban đêm còn xa hơn nhiều.
Vị trí PAPI dọc đường băng được tính kỹ: mắt phi công ngồi cao trên bánh xe vài mét, với máy bay thân rộng là gần 10 m. Cho nên hộp đèn đặt sao cho khi mắt phi công ở đúng đường dốc thì bánh xe vẫn qua ngưỡng ở độ cao an toàn. Sân bay chủ yếu đón máy bay nhỏ có thể dùng bản rút gọn hai hộp, gọi là APAPI.
Trước PAPI là hệ VASIS cũ, gồm hai hoặc ba thanh đèn đặt trước sau. Hệ này còn ở vài sân bay nhỏ nhưng đã nhường chỗ cho PAPI vì PAPI chính xác hơn và gọn hơn. Còn sóng vô tuyến dẫn máy bay xuống trong mây là việc của hệ thống ILS, chuyện khác với đèn.
Bật, tắt và độ sáng
Đèn đường băng có năm bậc độ sáng hoặc hơn. Ban đêm trời quang chỉ cần bậc thấp, để không loá mắt phi công; ban ngày có sương hoặc mưa to thì vặn lên mức cao nhất. Ở sân bay có đài kiểm soát, kiểm soát viên điều khiển độ sáng từ bàn điều khiển, đôi khi theo yêu cầu của phi công. Ở nhiều sân bay nhỏ tại Mỹ, Úc, phi công tự bật đèn bằng cách bấm nút phát vô tuyến vài lần trên một tần số định sẵn.
Đèn đường băng chạy theo mạch dòng điện nối tiếp, nên một bóng hỏng không làm tắt cả hàng. Hệ thống có nguồn dự phòng: với đường băng loại II, III, thời gian chuyển sang nguồn dự phòng phải tính bằng giây, có loại dưới một giây.
Mấy năm gần đây, đèn LED thay dần bóng halogen vì bền hơn và tốn ít điện hơn nhiều. Có một cái giá: bóng halogen toả nhiệt làm tan tuyết đóng trên kính, LED thì gần như không, nên ở xứ lạnh đèn LED có khi phải gắn thêm bộ sưởi.
Nhìn đèn sân bay từ cửa sổ máy bay
Chuyến bay đêm là dịp tốt để đọc đèn. Khi máy bay vào chặng cuối, hãy tìm hàng đèn tiếp cận trước mặt, vệt chớp chạy về phía đường băng, rồi hàng đèn xanh lướt qua dưới bụng. Khi máy bay chạy chậm dần, đèn lề chuyển sang vàng, và nếu là đường băng có đèn tim thì đèn dưới mũi bắt đầu đỏ trắng xen kẽ. Lúc rẽ ra đường lăn, đèn tim đổi sang màu xanh lá và đèn lề sang màu xanh lam: đó là hệ đèn của đường lăn, một bộ quy ước riêng.
Câu hỏi thường gặp
Đèn đường băng màu gì?
Đèn lề và đèn tim đường băng màu trắng, đèn ngưỡng màu xanh lá, đèn cuối đường băng màu đỏ. Đoạn cuối của đèn lề chuyển vàng và đoạn cuối của đèn tim chuyển đỏ để báo sắp hết đường băng.
PAPI là gì?
PAPI là hàng bốn đèn đặt cạnh đường băng, mỗi đèn hiện trắng hay đỏ tuỳ góc nhìn. Phi công thấy hai trắng hai đỏ là đang đúng đường dốc tiếp cận, nhiều trắng là cao, nhiều đỏ là thấp.
Đèn tiếp cận dài bao nhiêu mét?
Hệ thống đèn tiếp cận chính xác loại I dài khoảng 900 m tính từ ngưỡng ra ngoài; hệ đơn giản dài khoảng 420 m. Loại II, III có thêm hai hàng đèn đỏ ở 300 m sát ngưỡng.
Vì sao đèn ở cuối đường băng màu đỏ?
Màu đỏ báo giới hạn không được vượt qua. Đèn cuối chỉ chiếu về phía máy bay đang chạy trên đường băng; nhìn từ phía máy bay tiếp cận thì cùng hàng đó lại là đèn ngưỡng màu xanh.
Ban ngày đèn đường băng có bật không?
Có, khi tầm nhìn giảm vì mưa, sương mù hoặc mây thấp, đèn được bật ở mức sáng cao. Ngày trời quang, đèn tiếp cận và PAPI vẫn thường bật vì vẫn giúp phi công nhận ra đường băng và đường dốc từ xa.
