SID (Standard Instrument Departure) là đường bay đi tiêu chuẩn, nối đầu đường băng với điểm vào mạng đường hàng không trên cao; STAR (Standard Terminal Arrival Route) là đường bay đến tiêu chuẩn, đưa máy bay từ đường hàng không xuống tới điểm bắt đầu phương thức tiếp cận. Cả hai là những "đường ray vô hình" được vẽ sẵn, công bố trong tài liệu chính thức, kèm độ cao và tốc độ phải giữ ở từng điểm. Nhờ chúng, một huấn lệnh dài vài phút được rút gọn chỉ còn vài chữ.
Vì sao cần đường bay vẽ sẵn
Thử hình dung không có SID và STAR: mỗi chuyến bay cất cánh, kiểm soát viên phải đọc từng hướng rẽ, từng độ cao, từng điểm đi qua; mỗi chuyến về, lại đọc ngược lại. Ở sân bay có vài chục lượt cất hạ cánh mỗi giờ, tần số vô tuyến sẽ nghẹt. Đường bay tiêu chuẩn giải quyết năm việc cùng lúc:
- Giảm lời nói: chỉ cần đọc tên đường bay, tổ lái đã nạp sẵn toàn bộ chi tiết vào máy tính quản lý bay.
- Tránh địa hình và chướng ngại: mỗi đoạn được thiết kế với độ cao an toàn trên núi, tòa nhà, ăng-ten, theo tiêu chuẩn thiết kế phương thức bay của ICAO (PANS-OPS).
- Tách dòng đi khỏi dòng đến: đường bay đi và đến được bố trí để không cắt nhau, hoặc cắt nhau ở độ cao chênh lệch chắc chắn.
- Khớp với vùng trời bên cạnh: điểm cuối SID và điểm đầu STAR trùng với điểm bàn giao giữa tiếp cận và đường dài.
- Giảm ồn: đường bay có thể né khu dân cư dày, theo sông, theo hành lang công nghiệp.
Đọc tên một SID, STAR
Tên đường bay theo một quy ước khá thống nhất: tên điểm cuối (với SID) hoặc điểm đầu (với STAR), một chữ số chỉ phiên bản, và một chữ cái phân biệt các biến thể, thường gắn với đường băng sử dụng. Ví dụ một tên giả định "ABCDE 2A":
- ABCDE: điểm trọng yếu nơi SID kết thúc, máy bay nhập vào đường hàng không.
- 2: phiên bản thứ hai. Mỗi lần thiết kế lại (đổi độ cao, đổi điểm), số này tăng lên để không ai dùng nhầm bản cũ.
- A: một biến thể, ví dụ dành cho hướng cất cánh này của đường băng; biến thể cho hướng ngược lại có thể là chữ khác.
Trên tần số, tên đọc theo bảng chữ cái phiên âm: "ABCDE two alpha departure". Các điểm trọng yếu thường được đặt tên năm chữ cái đọc được thành tiếng, mỗi tên là duy nhất trên toàn thế giới, do ICAO quản lý trong một cơ sở dữ liệu chung để không có hai điểm trùng tên gây nhầm lẫn.
Những ràng buộc in trên bản đồ
Một SID hay STAR không chỉ là đường đi mà còn kèm nhiều ràng buộc, được in cạnh từng điểm trên bản đồ phương thức:
| Ký hiệu thường gặp | Ý nghĩa | Vì sao có |
|---|---|---|
| Độ cao gạch dưới | Qua điểm ở độ cao bằng hoặc cao hơn | Tránh địa hình, vượt trên dòng máy bay khác |
| Độ cao gạch trên | Qua điểm ở độ cao bằng hoặc thấp hơn | Chui dưới dòng máy bay đi hoặc vùng trời bên trên |
| Gạch cả trên lẫn dưới | Qua điểm đúng độ cao đó | Điểm giao cắt hai dòng, điểm bàn giao |
| Tốc độ tối đa | Không vượt quá, ví dụ 250 hải lý/giờ | Giữ bán kính vòng rẽ nhỏ, xếp hàng dễ |
| Gradient lên tối thiểu | Phần trăm độ dốc khi cất cánh | Vượt chướng ngại phía trước đường băng |
Ở nhiều nước có giới hạn chung 250 hải lý/giờ dưới 10.000 ft trong một số loại vùng trời, nên đường bay đến thường có điểm giảm tốc rõ ràng. Tổ lái phải tính trước khi nào bắt đầu hạ để kịp giảm tốc, vì máy bay phản lực vừa xuống vừa giảm tốc cùng lúc là việc khó.
Từ đài dẫn đường mặt đất tới dẫn đường vệ tinh
Thế hệ SID, STAR cũ được dựng quanh đài dẫn đường mặt đất: bay theo một đường phương vị của đài VOR, rẽ khi cắt một đường phương vị khác, giữ hướng tới khi cách đài một khoảng đo bằng thiết bị DME. Đường bay vì thế buộc phải đi qua chỗ đặt được đài, thường gấp khúc và dài hơn cần thiết.
Với dẫn đường khu vực (RNAV) và dẫn đường theo tính năng yêu cầu (RNP), máy bay tự xác định vị trí bằng vệ tinh và hệ thống quán tính, nên đường bay có thể vẽ tự do hơn: cong theo thung lũng, ôm sát một bên sông, rút ngắn vài hải lý. ICAO thúc đẩy chuyển đổi này qua chương trình dẫn đường theo tính năng (PBN). Nhiều sân bay ở Việt Nam đã công bố phương thức RNAV bên cạnh phương thức truyền thống.
Bay xuống liên tục: tiết kiệm từ trên cao
Kiểu hạ cánh truyền thống là "bậc thang": xuống một đoạn, bay bằng, xuống tiếp. Mỗi đoạn bay bằng ở độ cao thấp, máy bay phải tăng lực đẩy, tốn nhiên liệu và ồn. Phương thức bay xuống liên tục (CDO) cho phép máy bay giảm ga gần mức chạy không tải từ độ cao bay bằng và lướt xuống theo một đường dốc đều tới tận điểm tiếp cận chót. Phía cất cánh cũng có phương thức lên liên tục (CCO), không bị giữ ở độ cao trung gian.
Lợi ích tính trên mỗi chuyến chỉ vài chục tới hơn trăm kg nhiên liệu, nhưng nhân với hàng trăm chuyến mỗi ngày thì thành con số lớn. Điều kiện là kiểm soát tiếp cận phải dự báo được dòng máy bay đủ sớm để không phải cắt ngang đường xuống của chúng bằng lệnh giữ độ cao.
Khi kiểm soát viên "bẻ" đường bay tiêu chuẩn
SID và STAR là kế hoạch, không phải luật cứng. Giờ cao điểm, kiểm soát viên tiếp cận thường:
- Cho bay thẳng tới một điểm phía trước, bỏ qua vài đoạn vòng, khi bầu trời vắng.
- Chỉ hướng bằng radar (vectơ): tạm bỏ STAR, dẫn máy bay theo từng hướng để nắn khoảng cách trước khi vào hàng hạ cánh.
- Bỏ hoặc thêm ràng buộc độ cao, tốc độ để tách hai máy bay đi gần nhau.
Một số sân bay lớn còn dùng cấu trúc đến đặc biệt. Kiểu "kèn trombone" kéo dài đoạn xuôi gió, kiểm soát viên rút ngắn hay kéo dài đoạn này để điều chỉnh khoảng cách. Kiểu Point Merge do Eurocontrol phát triển xếp máy bay trên những cung tròn cách đều một điểm hội tụ, kiểm soát viên chỉ cần chọn thời điểm cho từng máy bay "cắt" thẳng vào điểm đó, giảm hẳn số lệnh vectơ. Oslo là một trong những nơi đầu tiên áp dụng, vào đầu thập niên 2010, sau đó nhiều sân bay ở châu Âu và châu Á làm theo.
Góc nhìn hôm nay: xem SID, STAR ở đâu
Bản đồ SID, STAR của từng sân bay Việt Nam được công bố trong phần sân bay của tập thông báo tin tức hàng không (AIP), cùng với bản đồ tiếp cận và bản đồ sân. Đọc thử bản đồ một sân quen, rồi mở trang theo dõi chuyến bay vào giờ cao điểm, sẽ thấy các vệt máy bay bám đúng những đường cong ấy, rồi tách ra khi kiểm soát viên bắt đầu chỉ hướng. Đây là cách dễ nhất để thấy phần "đường ray" và phần "tay người" trong kiểm soát tiếp cận.
Câu hỏi thường gặp
SID là gì?
SID là đường bay đi tiêu chuẩn theo thiết bị, được công bố sẵn cho từng sân bay, nối đường băng với điểm nhập vào đường hàng không. Nó quy định hướng rẽ, độ cao và tốc độ ở từng điểm, giúp kiểm soát viên chỉ cần đọc tên thay vì từng chỉ dẫn.
STAR là gì?
STAR là đường bay đến tiêu chuẩn, đưa máy bay từ đường hàng không trên cao xuống tới điểm bắt đầu phương thức tiếp cận hạ cánh. STAR có các ràng buộc độ cao, tốc độ để xếp máy bay đến thành hàng trật tự.
Số và chữ trong tên SID, STAR nghĩa là gì?
Tên thường gồm tên điểm trọng yếu, một chữ số chỉ phiên bản và một chữ cái chỉ biến thể. Mỗi lần phương thức được sửa đổi, chữ số tăng lên để tránh dùng nhầm bản cũ; chữ cái thường phân biệt theo đường băng sử dụng.
Máy bay có luôn bay đúng SID, STAR không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Kiểm soát viên có thể cho bay thẳng tới một điểm, chỉ hướng bằng radar hoặc bỏ ràng buộc độ cao, tốc độ để điều chỉnh khoảng cách giữa các máy bay, nhất là vào giờ cao điểm.
Bay xuống liên tục là gì?
Đó là phương thức cho máy bay hạ độ cao đều từ trên cao tới điểm tiếp cận chót mà không phải bay bằng từng bậc. Động cơ chạy gần mức không tải, giúp tiết kiệm nhiên liệu và giảm tiếng ồn cho khu dân cư bên dưới.
