RVSM (Reduced Vertical Separation Minimum) là quy định cho phép hai máy bay chỉ cần cách nhau 1.000 ft (khoảng 300 m) theo chiều đứng trong dải từ mực bay 290 tới mực bay 410, thay vì 2.000 ft như trước. Nó là một trong ba cách giữ máy bay xa nhau: theo chiều đứng, theo chiều ngang (bên cạnh nhau) và theo chiều dọc (trước – sau trên cùng một đường). Kiểm soát viên chỉ cần bảo đảm một trong các loại phân cách tại mọi thời điểm; mất cùng lúc tất cả mới là mất phân cách.
Ba trục phân cách, nói gọn
| Loại | Đo bằng gì | Trị số thường gặp |
|---|---|---|
| Phân cách đứng | Feet theo mực bay | 1.000 ft dưới mực bay 290 và trong dải RVSM; 2.000 ft trên mực bay 410 hoặc với máy bay không đủ chuẩn RVSM |
| Phân cách ngang bằng giám sát (radar, ADS-B) | Hải lý giữa hai mục tiêu trên màn hình | 5 hải lý; 3 hải lý trong vùng tiếp cận đủ điều kiện |
| Phân cách dọc theo phương thức (không có radar) | Phút hoặc hải lý giữa hai máy bay cùng đường | Thường 10–15 phút; có thể giảm khi áp dụng kỹ thuật số Mach |
| Phân cách ngang theo phương thức | Khoảng cách giữa hai đường bay song song | Từ hàng chục tới vài chục hải lý, tùy độ chính xác dẫn đường (RNP) |
Một hải lý là 1.852 m. Ở tốc độ bay bằng khoảng 450–480 hải lý/giờ của máy bay phản lực, 5 hải lý chỉ tương đương chưa tới 40 giây bay, nên kiểm soát viên phải nhìn trước rất xa chứ không đợi hai chấm sát nhau mới xử lý.
Vì sao ngày trước phải 2.000 ft
Máy bay đo độ cao bằng áp suất không khí. Lên cao, không khí loãng, mỗi feet độ cao ứng với một chênh lệch áp suất rất nhỏ, nên sai số của đồng hồ đo độ cao khí áp lớn dần. Thập niên 1950–1960, với thiết bị thời đó, người ta không dám cho hai máy bay đi sát nhau 1.000 ft ở trên cao, và quy định 2.000 ft trên mực bay 290 trở thành chuẩn chung.
Hệ quả: giữa mực bay 290 và 410, mỗi chiều bay chỉ còn ba, bốn mực bay để dùng. Đây lại chính là dải độ cao tiết kiệm nhiên liệu nhất của máy bay phản lực. Khi giao thông tăng, máy bay phải xếp hàng ở mực bay không tối ưu, hoặc bị giữ ở dưới thấp, tốn dầu và tốn thời gian.
RVSM ra đời và lan khắp thế giới
Từ thập niên 1980, các chương trình đo đạc thực tế cho thấy đồng hồ đo độ cao thế hệ mới, kết hợp với lái tự động giữ độ cao, đủ chính xác để thu hẹp khoảng cách. RVSM được áp dụng từng bước:
- 1997: Bắc Đại Tây Dương, hành lang bay giữa châu Âu và Bắc Mỹ.
- Tháng 1/2002: châu Âu áp dụng đồng loạt trên nhiều nước.
- Năm 2002: khu vực Biển Đông, gồm các FIR quanh đó.
- Tháng 1/2005: vùng trời nội địa Hoa Kỳ và Canada.
- Tháng 11/2007: Trung Quốc áp dụng RVSM theo hệ mét, với bảng mực bay tính bằng mét riêng.
Thay đổi rõ nhất: giữa mực bay 290 và 410, số mực bay dùng được tăng từ 7 lên 13. Cùng một khoảng trời nhưng chứa được gần gấp đôi số "làn" độ cao.
Máy bay phải đáp ứng những gì
Không phải máy bay nào cũng được vào dải RVSM. Máy bay và hãng khai thác phải được nhà chức trách phê duyệt, với các điều kiện chính:
- Hai hệ thống đo độ cao độc lập, được hiệu chỉnh trong giới hạn sai số cho phép.
- Lái tự động giữ độ cao ổn định.
- Thiết bị cảnh báo lệch độ cao.
- Bộ phát đáp báo độ cao cho mặt đất.
- Được kiểm tra độ chính xác giữ độ cao thực tế định kỳ bằng các trạm giám sát độ cao trên mặt đất hoặc thiết bị đo mang theo.
Máy bay không đủ chuẩn chỉ được bay dưới mực bay 290 hoặc phải được phân cách 2.000 ft với mọi máy bay khác, một gánh nặng mà kiểm soát viên không ưa, nên trong thực tế gần như chỉ còn máy bay nhà nước được ngoại lệ.
Mực bay chẵn, mực bay lẻ
Để máy bay ngược chiều nhau không cùng độ cao, ICAO quy định bảng mực bay theo hướng bay (quy tắc bán vòng tròn). Theo bảng chuẩn, máy bay có hướng đường bay từ 000 tới 179 độ dùng mực bay "lẻ nghìn" như 290, 310, 330…; hướng 180 tới 359 độ dùng mực bay "chẵn nghìn" như 300, 320, 340… Một số vùng trời, nơi đường bay chạy chủ yếu theo một trục, được phép dùng bảng xoay khác. Nhờ quy tắc này, hai máy bay đối đầu nhau trên cùng một đường hàng không luôn cách nhau ít nhất 1.000 ft nếu ai cũng giữ đúng mực bay của mình.
Mực bay được tính theo áp suất chuẩn 1013,25 hPa, không phải độ cao thật so với mặt biển. Mọi máy bay trên cao chỉnh đồng hồ về cùng một mốc này, nên dù độ cao thật có lệch theo thời tiết, chúng vẫn lệch cùng nhau và khoảng cách giữa chúng được giữ nguyên.
Phân cách ngang và dọc khi có radar, khi không có radar
Có giám sát
Trong vùng phủ radar hoặc ADS-B, kiểm soát viên dùng khoảng cách trên màn hình: 5 hải lý ở đường dài, 3 hải lý ở vùng tiếp cận nếu thiết bị cập nhật đủ nhanh và đủ chính xác. Công cụ chính là chỉ hướng bay (vectơ) và chỉ định tốc độ: "giảm tốc độ 250 hải lý/giờ", "rẽ phải hướng 090".
Không có giám sát
Trên biển xa ngoài tầm radar, phân cách dựa vào báo cáo vị trí và thời gian. Hai máy bay cùng đường, cùng mực bay phải cách nhau một số phút khi qua cùng một điểm. Với kỹ thuật số Mach, mỗi máy bay được giao một số Mach cố định (ví dụ 0,82); nếu chiếc đi sau không nhanh hơn chiếc đi trước, khoảng cách thời gian giữa chúng sẽ không bị thu hẹp dọc đường, và kiểm soát viên có thể yên tâm cho chúng đi gần hơn.
Khi máy bay có năng lực dẫn đường RNP cao, cộng với liên lạc dữ liệu và báo cáo vị trí tự động (ADS-C), phân cách trên biển có thể giảm còn khoảng 50 hải lý, thậm chí 30 hải lý cả chiều ngang lẫn chiều dọc ở những vùng đủ điều kiện. So với các khoảng cách tính bằng 10–15 phút ngày trước, đó là một bước nhảy lớn về dung lượng.
Nhiễu động đầu cánh: phân cách vì không khí phía sau
Máy bay tạo lực nâng thì để lại sau mỗi đầu cánh một xoáy khí xoay ngược chiều nhau, chìm dần xuống và trôi theo gió. Xoáy của máy bay nặng, bay chậm, cánh "sạch" (đang tiếp cận hoặc vừa cất cánh) mạnh nhất. Máy bay nhỏ lọt vào có thể bị lật nghiêng đột ngột. Vì vậy, ngoài phân cách chống va chạm, còn có phân cách nhiễu động đầu cánh, chủ yếu áp dụng gần sân bay.
ICAO chia máy bay theo trọng lượng cất cánh tối đa: nhẹ (từ 7.000 kg trở xuống), trung bình (trên 7.000 kg tới dưới 136.000 kg), nặng (từ 136.000 kg trở lên), và riêng A380 được xếp loại siêu nặng. Trị số phân cách radar khi tiếp cận theo nhau:
| Máy bay trước | Máy bay sau | Phân cách tối thiểu |
|---|---|---|
| Nặng | Nặng | 4 hải lý |
| Nặng | Trung bình | 5 hải lý |
| Nặng | Nhẹ | 6 hải lý |
| Trung bình | Nhẹ | 5 hải lý |
| A380 | Nặng / Trung bình / Nhẹ | 6 / 7 / 8 hải lý |
Khi cất cánh, máy bay trung bình hoặc nhẹ thường phải chờ 2 phút sau một máy bay nặng trên cùng đường băng. Mấy năm gần đây, nhiều sân bay chuyển sang cách phân loại chi tiết hơn (như RECAT ở châu Âu, chia thành sáu nhóm) hoặc tính phân cách theo thời gian thay vì khoảng cách khi có gió ngược mạnh, nhờ đó vắt thêm được vài lượt hạ cánh mỗi giờ mà không giảm an toàn.
Góc nhìn hôm nay
Mọi trị số phân cách đều là con số được tính từ sai số thiết bị, độ trễ cập nhật của radar, thời gian phản ứng của người và máy, chứ không phải con số "cảm giác". Khi thiết bị tốt hơn, con số được thu hẹp, như RVSM đã làm cách đây hơn hai mươi năm. Muốn tìm hiểu sâu, có thể đọc Doc 4444 của ICAO (phần phân cách) và Doc 9574 về triển khai RVSM. Ngồi trên máy bay, nếu thấy một chiếc khác bay ngược chiều ngay phía trên hay phía dưới, đó thường chính là 1.000 ft của RVSM đang làm việc.
Câu hỏi thường gặp
RVSM là gì?
RVSM là phân cách đứng tối thiểu thu gọn: trong dải từ mực bay 290 tới 410, hai máy bay đủ chuẩn chỉ cần cách nhau 1.000 ft theo chiều đứng thay vì 2.000 ft. Nhờ đó số mực bay dùng được trong dải này tăng từ 7 lên 13.
Hai máy bay phải cách nhau bao xa?
Chỉ cần đủ một trong các loại phân cách: 1.000 ft theo chiều đứng (2.000 ft trên mực bay 410), hoặc thường 5 hải lý theo chiều ngang khi có radar, 3 hải lý ở vùng tiếp cận đủ điều kiện. Ngoài tầm radar, phân cách tính bằng phút hoặc hàng chục hải lý.
Vì sao máy bay nhỏ phải đi cách xa máy bay lớn?
Máy bay lớn để lại xoáy khí mạnh ở hai đầu cánh. Máy bay nhỏ lọt vào có thể bị lật nghiêng đột ngột. Vì vậy máy bay nhẹ hạ cánh sau máy bay nặng phải cách ít nhất 6 hải lý, sau A380 là 8 hải lý.
Mực bay chẵn và lẻ được chia thế nào?
Theo bảng chuẩn ICAO, máy bay có hướng bay từ 000 tới 179 độ dùng mực bay lẻ nghìn (290, 310, 330…), hướng 180 tới 359 độ dùng mực bay chẵn nghìn (300, 320, 340…). Một số vùng trời được dùng bảng xoay theo trục đường bay chính.
Máy bay không đạt chuẩn RVSM có bay cao được không?
Máy bay không được phê duyệt RVSM về nguyên tắc phải bay dưới mực bay 290 hoặc trên 410. Ngoại lệ thường chỉ dành cho máy bay nhà nước hoặc chuyến bay đặc biệt, và khi đó kiểm soát viên phải giữ phân cách 2.000 ft với các máy bay khác.
