Người vẫy tín hiệu sân đỗ (marshaller) là nhân viên mặt đất dùng hai tay cầm gậy phát sáng hoặc vợt tín hiệu để dẫn máy bay vào đúng vị trí đỗ, báo dừng, báo đặt chèn bánh và cho phép khởi động động cơ. Các động tác của họ được chuẩn hoá quốc tế trong Phụ lục 2 Công ước Chicago của ICAO, nên phi công ở bất kỳ nước nào cũng hiểu như nhau mà không cần nói một lời. Ở nhiều vị trí đỗ có cầu ống lồng, việc dẫn đỗ đã được giao cho màn hình tự động, nhưng người vẫy tín hiệu vẫn là phương án chính ở sân đỗ xa và là phương án dự phòng ở mọi nơi.
Vì sao cần người dẫn đỗ
Từ buồng lái của một máy bay chở khách, phi công không nhìn thấy bánh mũi, không thấy đầu cánh, càng không thấy mặt đất ngay trước mũi. Ghế lái cao vài mét so với mặt sân, phía trước là một khoảng mù dài. Vị trí đỗ lại chật: máy bay phải dừng sao cho cửa trước khớp với cầu ống lồng, đầu cánh cách máy bay bên cạnh vài mét, bánh xe dừng đúng trên vạch để xe phục vụ tiếp cận. Sai lệch một hai mét có thể khiến cầu không nối được hoặc đầu cánh va vào vật cản.
Người vẫy tín hiệu đứng ở chỗ phi công nhìn rõ, thường trước mũi máy bay, lệch về phía trái nơi cơ trưởng ngồi, và nhìn được cả vạch dừng trên mặt sân. Họ chính là đôi mắt của phi công ở phần mặt đất không thấy được.
Dụng cụ của người vẫy tín hiệu
- Ban ngày: hai gậy hoặc hai vợt tín hiệu sơn màu sáng, hoặc găng tay màu dạ quang.
- Ban đêm và tầm nhìn kém: hai gậy phát sáng, thường màu cam hoặc đỏ.
- Áo phản quang để phi công phân biệt người vẫy tín hiệu với nhân viên khác. Phụ lục 2 yêu cầu người vẫy tín hiệu mặc trang phục nhận diện riêng.
- Bịt tai chống ồn, giày bảo hộ, và thường có bộ đàm để liên lạc với điều phối sân đỗ.
Các động tác tín hiệu cơ bản
Dưới đây là một số tín hiệu chuẩn theo Phụ lục 2 của ICAO, mô tả từ phía người vẫy tín hiệu đứng đối diện máy bay. Lưu ý: "rẽ trái", "rẽ phải" luôn tính theo hướng nhìn của phi công.
| Ý nghĩa | Động tác |
|---|---|
| Nhận diện, "đây là người dẫn đỗ của bạn" | Giơ hai tay thẳng lên trên đầu, gậy chĩa lên trời |
| Tiến thẳng | Hai tay co ở khuỷu, gậy chuyển động lên xuống từ ngang ngực đến ngang đầu |
| Rẽ trái (theo phi công) | Tay phải duỗi ngang vuông góc với thân, tay trái làm động tác tiến thẳng; nhịp tay nhanh hay chậm cho biết rẽ gấp hay từ từ |
| Rẽ phải (theo phi công) | Tay trái duỗi ngang vuông góc với thân, tay phải làm động tác tiến thẳng |
| Đi chậm lại | Hai tay duỗi xuống, vẫy gậy lên xuống từ ngang thắt lưng đến đầu gối |
| Dừng bình thường | Hai tay duỗi ngang vuông góc với thân, từ từ đưa lên trên đầu cho đến khi hai gậy bắt chéo |
| Dừng khẩn cấp | Đột ngột giơ thẳng hai tay lên trên đầu, bắt chéo gậy |
| Đặt phanh | Giơ tay cao ngang trên vai, bàn tay mở, rồi nắm chặt thành nắm đấm |
| Nhả phanh | Giơ tay, bắt đầu bằng nắm đấm rồi mở bàn tay ra |
| Đã đặt chèn bánh | Hai tay duỗi thẳng lên trên đầu, đưa hai gậy vào trong cho chạm nhau |
| Đã rút chèn bánh | Hai tay duỗi thẳng lên trên đầu, đưa hai gậy ra ngoài |
| Tắt động cơ | Một tay duỗi ra trước ngang vai, đưa tay ngang qua cổ họng như cắt |
| Có cháy | Một gậy chỉ về chỗ cháy, gậy kia vẽ hình số tám từ vai xuống đầu gối |
Tín hiệu dừng bình thường và dừng khẩn cấp khác nhau ở tốc độ: dừng bình thường đưa tay lên từ từ, tương ứng phi công phanh nhẹ; dừng khẩn cấp là động tác đột ngột, phi công phanh ngay. Đây là ví dụ cho thấy tín hiệu tay chứa cả thông tin về mức độ, không chỉ có hay không.
Ngoài động tác với máy bay đang lăn, người vẫy tín hiệu còn dùng tín hiệu khi khởi động động cơ (tay phải giơ ngang đầu, gậy chỉ lên, xoay vòng tròn, tay kia chỉ vào động cơ được phép khởi động) và khi máy bay sắp lăn đi sau đẩy lùi.
Một lần dẫn máy bay vào vị trí đỗ
- Chuẩn bị vị trí. Trước khi máy bay tới, nhân viên kiểm tra vị trí đỗ trống, không có xe, thiết bị hay vật ngoại lai trong vùng an toàn, cầu ống lồng đã thu về vị trí chờ.
- Nhận máy bay. Khi máy bay rẽ vào đường lăn dẫn vào vị trí, người vẫy tín hiệu giơ hai tay thẳng đứng để phi công nhận ra.
- Dẫn vào. Phi công bám vạch dẫn trên mặt sân, người vẫy tín hiệu chỉnh trái phải và báo tiến thẳng. Ở vị trí chật, có thêm một hoặc hai người quan sát đầu cánh, giơ gậy thẳng lên khi đầu cánh còn trống.
- Đi chậm và dừng. Khi bánh mũi gần vạch dừng của đúng loại máy bay, người vẫy tín hiệu báo đi chậm, rồi báo dừng. Mỗi loại máy bay có vạch dừng riêng trên mặt sân vì chiều dài từ bánh mũi đến cửa khác nhau.
- Đặt phanh, chèn bánh. Báo đặt phanh, chờ động cơ tắt và đèn chống va chạm tắt, cho người đặt chèn bánh vào, rồi báo cho phi công đã đặt chèn bánh. Lúc này máy bay chính thức on-block.
Hệ thống dẫn đỗ tự động thay dần người vẫy tín hiệu
Ở nhiều vị trí đỗ có cầu ống lồng tại sân bay lớn, phi công không nhìn người mà nhìn một màn hình gắn trên tường nhà ga trước mặt: hệ thống dẫn đỗ tự động bằng hình ảnh (Visual Docking Guidance System – VDGS). Màn hình nhận diện loại máy bay bằng cảm biến laser hoặc hồng ngoại, hiển thị mũi tên lệch trái phải và quãng đường còn lại tới điểm dừng, rồi báo dừng khi tới đúng vạch. Một số hệ thống phổ biến trên thế giới có tên Safedock, APIS.
Ưu điểm là chính xác, không phụ thuộc người. Nhưng hệ thống vẫn cần một nhân viên trực ở bảng điều khiển dưới đất, sẵn sàng bấm dừng khẩn cấp nếu có người hay xe đi vào vùng nguy hiểm. Khi màn hình hỏng, mất điện hay máy bay không nằm trong danh sách được lập trình, người vẫy tín hiệu cầm gậy ra làm thay ngay. Ở các sân đỗ xa nhà ga, nơi khách đi xe buýt ra máy bay, gần như luôn là người vẫy tín hiệu dẫn đỗ.
Ở một số sân bay còn có xe dẫn đường (follow-me) có biển và đèn trên nóc, chạy trước máy bay dẫn tới vị trí đỗ khi sân bay rộng và phức tạp, hoặc khi phi công chưa quen.
An toàn lao động của người vẫy tín hiệu
Người vẫy tín hiệu đứng trước một máy bay vài chục tấn đang lăn, động cơ đang chạy. Họ được huấn luyện mấy điều sống còn:
- Biết vùng nguy hiểm của động cơ cho từng loại máy bay: vùng hút trước miệng động cơ và vùng khí xả phía sau thay đổi theo mức lực đẩy. Khi phi công đẩy ga để rẽ hoặc khi máy bay bắt đầu chuyển động từ đứng yên, các vùng này mở rộng.
- Không đứng trên đường đi của bánh xe, luôn có lối lùi ra nếu máy bay không dừng như mong đợi.
- Không ra hiệu khi không chắc. Nếu mất tầm nhìn đầu cánh, thấy vật lạ hay người đi vào vùng nguy hiểm, tín hiệu đúng là dừng.
- Không vẫy cho máy bay không phải của mình. Ở sân đỗ có nhiều vị trí sát nhau, phi công có thể nhầm người vẫy ở vị trí bên cạnh. Vì vậy động tác nhận diện ban đầu rất quan trọng.
- Thời tiết: tầm nhìn kém, mưa to làm phi công khó thấy gậy; dông sét có thể buộc ngừng làm ngoài trời.
Ở Việt Nam, người làm việc này là nhân viên phục vụ sân đỗ của các công ty phục vụ mặt đất, phải qua khoá huấn luyện và có chứng chỉ chuyên môn trước khi được dẫn máy bay thật.
Góc nhìn hôm nay
Ai bay chặng có máy bay đỗ xa và đi xe buýt ra, hãy để ý lúc máy bay lăn vào: thường thấy một người áo phản quang đứng trước mũi, giơ hai gậy rồi đưa lên đầu bắt chéo khi máy bay dừng. Ban đêm, hai gậy cam phát sáng là hình ảnh dễ nhận nhất.
Bảng đầy đủ các tín hiệu tay nằm trong Phụ lục 2 (Rules of the Air) của ICAO, có hình minh hoạ từng động tác. Nhiều sân bay và hãng hàng không cũng đăng video huấn luyện ngắn cho công chúng.
Câu hỏi thường gặp
Người vẫy tín hiệu máy bay gọi là gì?
Trong tiếng Anh gọi là marshaller, tiếng Việt thường gọi là nhân viên dẫn đỗ hoặc người vẫy tín hiệu sân đỗ. Họ dùng gậy hoặc vợt tín hiệu để dẫn máy bay vào đúng vị trí đỗ và báo các bước như dừng, đặt chèn bánh, khởi động động cơ.
Hai tay bắt chéo trên đầu nghĩa là gì?
Đó là tín hiệu dừng. Nếu đưa hai tay từ ngang vai lên từ từ cho tới khi gậy bắt chéo là dừng bình thường; nếu giơ tay lên đột ngột và bắt chéo ngay là dừng khẩn cấp.
Vì sao phi công cần người dẫn đỗ?
Từ buồng lái phi công không nhìn thấy bánh mũi, đầu cánh và mặt đất ngay trước mũi máy bay. Người dẫn đỗ đứng ở chỗ phi công nhìn rõ và thấy được vạch dừng, giúp máy bay dừng đúng chỗ để cầu và xe phục vụ tiếp cận.
Hệ thống dẫn đỗ tự động là gì?
Đó là màn hình gắn trên tường nhà ga trước vị trí đỗ, dùng cảm biến laser hoặc hồng ngoại nhận diện máy bay, hiển thị hướng lệch và khoảng cách còn lại tới điểm dừng. Hệ thống này thay người vẫy tín hiệu ở nhiều vị trí có cầu ống lồng, nhưng vẫn cần người trực dưới đất.
Gậy tín hiệu sân bay màu gì?
Ban đêm người dẫn đỗ thường dùng gậy phát sáng màu cam hoặc đỏ; ban ngày dùng gậy, vợt hoặc găng tay màu sáng dễ thấy. Người dẫn đỗ cũng mặc áo phản quang để phi công phân biệt với nhân viên khác.
