Mã squawk là gì: ý nghĩa 7500, 7600, 7700 và bộ phát đáp

Mã squawk là bốn chữ số mà phi công đặt vào bộ phát đáp (transponder) để radar thứ cấp nhận ra máy bay của mình giữa hàng trăm chấm sáng. Mỗi chữ số chỉ từ 0 đến 7, nên có 4.096 mã. Phần lớn mã được kiểm soát viên cấp riêng cho từng chuyến, riêng ba mã có nghĩa chung toàn cầu: 7500 là bị can thiệp bất hợp pháp, 7600 là mất liên lạc vô tuyến, 7700 là tình huống khẩn nguy.

Radar sơ cấp, radar thứ cấp và bộ phát đáp

Có hai loại radar giám sát. Radar sơ cấp phát sóng và nghe tiếng dội lại từ thân máy bay: biết có vật ở đâu, nhưng không biết đó là ai, bay cao bao nhiêu. Radar thứ cấp (SSR) thì "hỏi" và máy bay "trả lời": ăng-ten mặt đất phát một tín hiệu hỏi, bộ phát đáp trên máy bay nhận được thì phát lại một tín hiệu chứa mã bốn chữ số và độ cao khí áp. Trên màn hình kiểm soát viên, chấm sáng lập tức có nhãn: số hiệu chuyến bay, độ cao, tốc độ.

Bộ phát đáp có vài chế độ:

Chữ "squawk" là tiếng lóng nghề có từ thời đầu của hệ thống nhận dạng bằng sóng, khi thiết bị được đặt biệt danh "con vẹt": vẹt thì "kêu" (squawk). Tới nay, kiểm soát viên vẫn nói "squawk four five two one" để yêu cầu phi công đặt mã 4521.

Vì sao chỉ có số từ 0 đến 7

Mỗi chữ số của mã squawk được mã hoá bằng ba xung nhị phân trong tín hiệu trả lời. Ba bit chỉ biểu diễn được tám giá trị, từ 0 đến 7. Bốn chữ số như vậy là hệ bát phân, cho 8 × 8 × 8 × 8 = 4.096 tổ hợp, từ 0000 đến 7777. Không có mã nào chứa số 8 hay 9; ai nghe "squawk 7800" là biết nghe nhầm.

4.096 mã nghe có vẻ nhiều nhưng không đủ để mỗi chuyến bay trên thế giới có một mã riêng. Vì thế mã được chia theo vùng và tái sử dụng: một chuyến bay có thể giữ mã từ lúc cất cánh tới lúc hạ cánh nếu vùng trời đó cho phép, hoặc được yêu cầu đổi mã khi bay sang FIR khác. Mode S với địa chỉ 24 bit, khoảng 16,7 triệu tổ hợp, giải quyết bài toán này về lâu dài.

Một chuyến bay nhận mã squawk như thế nào

1. Trước khi lăn, tổ bay gọi đài cấp huấn lệnh. Huấn lệnh gồm sân bay đến, đường khởi hành, độ cao ban đầu và mã squawk, ví dụ "squawk four five two one".
2. Phi công đặt 4521 vào bộ phát đáp, chuyển sang chế độ hoạt động trước khi vào đường băng.
3. Khi radar bắt được, hệ thống tự ghép mã 4521 với kế hoạch bay đã nộp. Nhãn trên màn hình hiện số hiệu chuyến.
4. Khi cần xác nhận, kiểm soát viên có thể yêu cầu "squawk ident": phi công bấm nút IDENT, chấm sáng trên màn hình nhấp nháy nổi bật trong vài giây.

Bảng các mã có nghĩa chung

Mã cho bay bằng mắt và các mã đặc biệt khác có thể khác nhau tuỳ quốc gia; phi công theo quy định trong AIP của nước mình bay qua.

7700: khẩn nguy, nhưng không có nghĩa là thảm hoạ

Phi công đặt 7700 khi máy bay gặp tình huống cần ưu tiên: một hành khách bị bệnh nặng cần hạ cánh sớm, một động cơ phải tắt, cảnh báo áp suất khoang, khói trong buồng khách, hay hỏng hệ thống cần hạ cánh đặc biệt. Khi đặt mã, màn hình của mọi đơn vị kiểm soát trong vùng phủ radar sẽ báo động, chấm sáng đổi màu, và kiểm soát viên dồn ưu tiên cho chuyến đó: dọn đường cho máy bay hạ độ cao, sắp xếp đường băng, báo trước cho cứu hoả, y tế sân bay.

Đôi khi người theo dõi chuyến bay trên điện thoại thấy một chuyến "squawk 7700" và lo lắng. Thực tế, phần lớn các trường hợp kết thúc bằng một lần hạ cánh bình thường, thường là hạ cánh xuống sân bay gần hơn để đưa hành khách đi viện hoặc để kỹ sư kiểm tra. Mã 7700 là cách xin ưu tiên một cách rõ ràng, không phải tín hiệu tai nạn. Khi đã liên lạc ổn định, kiểm soát viên đôi khi yêu cầu phi công trở về mã riêng ban đầu để dễ theo dõi, trong khi chuyến bay vẫn được ưu tiên.

7600: khi radio im lặng

Mất liên lạc vô tuyến hiếm khi do mọi radio đều hỏng; thường gặp hơn là đặt nhầm tần số, bay ra ngoài vùng phủ sóng hoặc hỏng tai nghe. Dù lý do gì, phi công đặt 7600 để kiểm soát viên biết: chuyến này vẫn bay bình thường nhưng không nghe được.

Lúc đó hai bên làm theo những quy tắc đã định từ trước. Tổ bay tiếp tục theo kế hoạch bay đã được cấp phép và các phương thức mất liên lạc công bố trong AIP; kiểm soát viên dọn đường cho máy bay theo đúng lộ trình dự kiến đó. Gần sân bay, đài chỉ huy có thể dùng đèn tín hiệu, một chiếc đèn chiếu cầm tay chĩa thẳng vào máy bay, theo quy ước ở Phụ ước 2 của ICAO:

Đây là một trong những quy ước cũ nhất còn được dạy cho học viên và kiểm soát viên, và vẫn có đèn tín hiệu sẵn sàng trên các đài chỉ huy.

7500: chỉ cần biết ý nghĩa

Mã 7500 báo cho đơn vị không lưu rằng máy bay đang bị can thiệp bất hợp pháp. Kiểm soát viên và các cơ quan liên quan xử lý theo quy trình riêng, không công khai. Với người ngoài ngành, chỉ cần biết ba điều: đây là mã cảnh báo, việc xử lý thuộc về các cơ quan chuyên trách, và không ít lần mã này hiện lên trên các trang theo dõi chuyến bay là do đặt nhầm, được kiểm soát viên hỏi lại và sửa ngay.

Chính vì ba mã đặc biệt kích hoạt báo động, phi công được huấn luyện để khi đổi mã thì tránh để bộ phát đáp lướt qua 7500, 7600, 7700 trong lúc xoay từng chữ số. Nhiều bộ phát đáp đời mới cho nhập cả bốn số rồi mới phát, giảm rủi ro này.

Góc nhìn hôm nay: đọc mã squawk trên ứng dụng theo dõi chuyến bay

Các trang theo dõi chuyến bay phổ biến hiển thị mã squawk cùng độ cao, tốc độ của từng máy bay, lấy từ dữ liệu ADS-B và Mode S do mạng máy thu mặt đất gom lại. Khi bấm vào một chuyến bay đi qua bầu trời Việt Nam, hãy để ý mã bốn chữ số: mỗi chuyến một mã khác nhau, có thể đổi khi bay từ FIR Hồ Chí Minh sang FIR Hà Nội rồi ra nước ngoài. Thấy 7700, hãy nghĩ tới hình ảnh một phòng điều hành đang dọn đường cho một chuyến cần ưu tiên, chứ đừng vội nghĩ tới điều tồi tệ.