Hàng hoá và bưu kiện qua sân bay: từ nhà ga hàng hoá lên khoang bụng

Hàng hoá và bưu kiện đi máy bay không qua nhà ga hành khách mà qua một khu riêng gọi là nhà ga hàng hoá (cargo terminal), nằm sát sân đỗ. Một lô hàng xuất khẩu thường được giao đến kho trước giờ bay vài giờ, được cân đo, soi chiếu an ninh, làm thủ tục hải quan, đóng lên mâm hoặc thùng chứa, rồi kéo ra nạp vào khoang bụng máy bay chở khách hoặc máy bay chở hàng chuyên dụng. Mỗi lô có một vận đơn hàng không với số 11 chữ số, theo nó từ kho đi tới kho đến.

Hàng đi máy bay chở khách hay máy bay chở hàng

Có hai cách hàng hoá lên trời. Hàng bụng (belly cargo) đi trong khoang hàng dưới sàn khách của máy bay chở khách, chung chuyến với hành lý ký gửi. Một máy bay thân rộng như 787 hay A350 có khoang bụng đủ chứa thêm hàng chục tấn hàng ngoài hành lý, nên trên đường bay quốc tế đường dài, hàng hoá là nguồn thu đáng kể. Máy bay thân hẹp chặng nội địa có khoang nhỏ hơn, chủ yếu chở bưu phẩm, hàng chuyển phát và hàng nhẹ.

Máy bay chở hàng chuyên dụng (freighter) không có ghế, thường có cửa hàng lớn ở thân bên trái hoặc mũi lật lên như một số phiên bản 747, chở được kiện cồng kềnh, hàng quá khổ mà khoang bụng không vừa. Các hãng chuyển phát nhanh quốc tế vận hành đội máy bay chở hàng riêng bay theo mạng trục nan hoa, thường bay đêm.

Trước năm 2020, khoảng một nửa lượng hàng hàng không quốc tế đi trong khoang bụng máy bay chở khách. Khi đường bay chở khách bị cắt giảm mạnh trong đại dịch, thiếu hụt khoang bụng làm giá cước hàng không tăng vọt, và nhiều hãng đã bay máy bay chở khách không có khách chỉ để chở hàng, có khi xếp hàng lên cả ghế.

Đường đi của một lô hàng xuất khẩu

1. Đặt chỗ. Người gửi hoặc công ty giao nhận (forwarder) đặt chỗ với hãng hàng không cho một chuyến cụ thể.
2. Giao hàng đến kho. Hàng được chở đến nhà ga hàng hoá trước giờ đóng nhận hàng (cut-off), thường vài giờ trước giờ cất cánh, sớm hơn với hàng đặc biệt.
3. Tiếp nhận. Nhân viên kho cân, đo kích thước từng kiện, kiểm tra nhãn, bao bì, đối chiếu với vận đơn. Trọng lượng tính cước là số lớn hơn giữa trọng lượng thật và trọng lượng thể tích, quy đổi theo chuẩn thường dùng 6.000 cm³ tương đương 1 kg.
4. Soi chiếu an ninh. Hàng được soi bằng máy X-quang hoặc kiểm tra bằng phương pháp khác theo quy định an ninh hàng không. Hàng từ người gửi đã được công nhận theo chương trình an ninh có thể có thủ tục riêng.
5. Thủ tục hải quan với hàng quốc tế: hải quan kiểm tra hồ sơ, có thể kiểm tra thực tế hàng.
6. Đóng hàng. Hàng được đóng lên mâm hoặc vào thùng chứa tiêu chuẩn, chằng lưới, cân lại, dán thẻ.
7. Lập bản kê hàng. Danh sách toàn bộ lô hàng trên chuyến (cargo manifest) được gửi cho hãng và cơ quan chức năng; thông tin trọng lượng chuyển cho bộ phận cân bằng trọng tải.
8. Ra máy bay. Xe kéo kéo đoàn goòng chở mâm, thùng ra sân đỗ. Xe nâng hàng chuyên dụng nâng từng mâm lên ngang cửa hầm, hệ thống con lăn trong khoang đưa vào vị trí.

Hàng nhập khẩu đi theo chiều ngược lại: dỡ khỏi máy bay, đưa vào kho, tháo mâm, phân loại, lưu kho chờ thủ tục hải quan, rồi giao cho người nhận hoặc công ty giao nhận.

Vận đơn hàng không và mã ba chữ cái

Mỗi lô hàng có một vận đơn hàng không (Air Waybill – AWB) gồm 11 chữ số: ba số đầu là mã số của hãng hàng không vận chuyển, tám số sau là số sê-ri. Chỉ cần ba số đầu là biết hàng đi hãng nào. Vận đơn vừa là hợp đồng vận chuyển, vừa là biên nhận, vừa là chứng từ theo hàng qua hải quan. Ngày nay phần lớn vận đơn đã chuyển sang dạng điện tử.

Khi công ty giao nhận gom hàng của nhiều người gửi thành một lô lớn để được giá tốt, có hai lớp vận đơn: vận đơn chủ (master AWB) do hãng phát hành cho cả lô, và vận đơn thứ cấp (house AWB) do công ty giao nhận phát hành cho từng người gửi.

Hàng có yêu cầu xử lý đặc biệt được gắn mã xử lý đặc biệt ba chữ cái để mọi khâu nhận ra ngay. Một số mã hay gặp:

Hàng nguy hiểm: thứ không được giấu

Pin lithium, sơn, nước hoa, bình xịt, hoá chất, chất phóng xạ dùng trong y tế đều có thể đi máy bay nếu tuân thủ quy định về hàng nguy hiểm. Quy định này dựa trên Phụ lục 18 Công ước Chicago, Hướng dẫn kỹ thuật của ICAO, và được ngành áp dụng phổ biến qua sổ tay Quy định hàng nguy hiểm của IATA (DGR). Hàng nguy hiểm chia thành 9 nhóm, từ chất nổ, khí, chất lỏng dễ cháy đến chất ăn mòn và nhóm hỗn hợp.

Người gửi phải phân loại đúng, đóng gói theo quy cách, dán nhãn hình thoi đúng nhóm và ký tờ khai. Nhân viên nhận hàng nguy hiểm được huấn luyện riêng để kiểm tra. Trước khi máy bay cất cánh, cơ trưởng nhận một văn bản thông báo hàng nguy hiểm (NOTOC) ghi loại, số lượng và vị trí từng kiện hàng nguy hiểm trên máy bay, để biết cách xử lý nếu có sự cố trên không. Khai sai hoặc giấu hàng nguy hiểm trong hàng thường là hành vi vi phạm nghiêm trọng, vì nó tước đi của tổ bay thông tin cần thiết khi có sự cố.

Bưu kiện và chuyển phát nhanh

Thư và bưu kiện quốc tế của các bưu chính quốc gia đi máy bay theo quy định của Liên minh Bưu chính Thế giới (UPU). Bưu chính giao cho hãng hàng không từng túi thư, kèm phiếu giao nhận thư hàng không (biểu mẫu CN 38 là một trong những biểu mẫu quen thuộc), và nhận lại ở đầu đến. Thư từ có ưu tiên riêng, thường được xếp lên chuyến sớm nhất.

Các hãng chuyển phát nhanh quốc tế vận hành theo cách khác: họ sở hữu hoặc thuê máy bay, có trung tâm khai thác riêng ở các sân bay trục, phân loại hàng triệu bưu kiện mỗi đêm bằng hệ thống băng chuyền tự động rồi bay đi tiếp trước rạng sáng. Ở Việt Nam, hàng chuyển phát nhanh đi máy bay qua cả các nhà ga hàng hoá của sân bay lẫn kho riêng của các doanh nghiệp chuyển phát.

Nhà ga hàng hoá ở Việt Nam

Hai sân bay có sản lượng hàng hoá lớn nhất là Nội Bài và Tân Sơn Nhất. Tại Nội Bài, các nhà ga hàng hoá do Công ty Cổ phần Dịch vụ Hàng hoá Nội Bài (NCTS) và ALSC khai thác, cùng một số đơn vị khác. Tại Tân Sơn Nhất có Công ty TNHH Dịch vụ Hàng hoá Tân Sơn Nhất (TCS) và Công ty Cổ phần Dịch vụ Hàng hoá Sài Gòn (SCSC). Sân bay Long Thành (Đồng Nai) được quy hoạch có khu hàng hoá lớn để giảm tải cho Tân Sơn Nhất. Các mặt hàng xuất khẩu bằng đường hàng không nổi bật của Việt Nam thường là linh kiện điện tử, điện thoại, hàng may mặc giá trị cao, và nông thuỷ sản tươi như trái cây, hải sản.

An toàn lao động trong kho hàng không

• Xe nâng và con lăn. Sàn kho và sàn khoang có hệ thống con lăn để đẩy mâm nặng vài tấn. Chân, tay kẹt giữa mâm và con lăn là tai nạn hay gặp; không đứng trên con lăn khi đang vận hành.
• Hàng rơi đổ khi mâm chất cao, lưới chằng lỏng. Đóng hàng phải theo đường viền giới hạn của từng vị trí khoang.
• Đá khô trong kho kín có thể làm tăng nồng độ CO₂; kho lạnh và khoang có đá khô cần thông gió, người làm việc không ở lâu trong không gian kín.
• Hàng nguy hiểm rò rỉ: thấy kiện ướt, có mùi, bốc khói thì cách ly và báo người phụ trách, không tự mở.
• Động vật sống: chỉ người được huấn luyện mới tiếp xúc, không mở chuồng.

Góc nhìn hôm nay

Ngồi máy bay ở chặng quốc tế, lúc chờ khách lên, nhìn xuống phía sau cánh có thể thấy xe nâng hàng đưa từng mâm hàng phủ ni lông, chằng lưới vào khoang bụng: đó là hàng hoá đi cùng chuyến với mình. Người muốn tìm hiểu sâu có thể tra cứu lộ trình một lô hàng bằng số vận đơn trên trang của hãng hàng không, hoặc đọc phần giới thiệu công khai về quy định hàng nguy hiểm của IATA.