Biển báo trên đường lăn sân bay chia làm hai nhóm lớn: biển đỏ chữ trắng là biển bắt buộc, nghĩa là "dừng lại, chưa được đi qua nếu chưa có huấn lệnh", đặt ở lối vào đường băng; biển vàng chữ đen và biển đen chữ vàng là biển thông tin, cho biết đường nào dẫn đi đâu và máy bay đang đứng ở đâu. Cùng với vạch sơn vàng và đèn xanh lá, xanh lam, đỏ trên mặt đường, chúng là hệ thống chỉ đường để phi công lăn từ đường băng về đúng chỗ đỗ, kể cả trong đêm mưa ở một sân bay lạ.
Vì sao đường lăn cần biển báo kỹ đến vậy
Một sân bay lớn có hàng chục km đường lăn, chằng chịt như mạng đường phố, nhưng phi công ngồi cao vài mét, nhìn qua kính chắn gió hẹp, không có bản đồ dẫn đường từng ngã rẽ như ô tô. Kiểm soát viên mặt đất đọc lộ trình bằng tên đường lăn, ví dụ "lăn theo Alpha, rẽ phải Bravo 3, dừng trước đường băng 25R", và phi công phải tìm đúng từng chỗ đó.
Sai một ngã rẽ trên đường lăn thường chỉ gây chậm trễ. Nhưng lăn nhầm vào đường băng khi có máy bay khác đang cất hoặc hạ cánh là một trong những rủi ro nghiêm trọng nhất ở sân bay. Ngành hàng không gọi đó là xâm nhập đường băng (runway incursion). Phần lớn quy định về biển báo, vạch sơn, đèn đường lăn trong Phụ ước 14 của ICAO được viết ra để ngăn đúng loại sự cố này.
Biển bắt buộc: nền đỏ, chữ trắng
Biển đỏ chữ trắng là mệnh lệnh. Phi công không được đi qua nó nếu chưa có huấn lệnh của đài kiểm soát. Có ba loại thường gặp:
- Biển tên đường băng: ghi số hiệu hai đầu của đường băng phía trước, ví dụ "07L-25R". Chữ số bên trái là đầu đường băng nằm bên trái phi công. Biển đặt ở vị trí dừng chờ, thường cả hai bên đường lăn.
- Biển vị trí dừng chờ loại II/III: ghi ví dụ "25R CAT II/III". Vị trí này lùi xa đường băng hơn bình thường, dùng khi thời tiết xấu để máy bay đang chờ không làm nhiễu sóng của hệ thống dẫn hạ cánh cho máy bay đang tiếp cận.
- Biển cấm vào: hình tròn trắng có gạch ngang, báo lối này cấm đi vào, thường ở đường lăn một chiều hoặc lối ra khỏi khu vực hạn chế.
Khi không đặt được biển đứng, ví dụ đường lăn quá rộng, người ta sơn chữ trắng trên nền đỏ ngay trên mặt đường, gọi là vạch chỉ dẫn bắt buộc, cùng nghĩa với biển.
Biển thông tin: nền vàng chữ đen, nền đen chữ vàng
Biển thông tin không ra lệnh, chỉ cho biết. Quy ước đơn giản:
| Biển | Màu | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Biển vị trí | Nền đen, chữ vàng, viền vàng | Bạn đang ở trên đường lăn này (ví dụ "B") |
| Biển chỉ hướng | Nền vàng, chữ đen, có mũi tên | Đường lăn ở ngã rẽ phía trước đi hướng nào |
| Biển điểm đến | Nền vàng, chữ đen, có mũi tên | Hướng đi tới một nơi: sân đỗ, khu hàng hoá, nhà ga |
| Biển lối ra đường băng | Nền vàng, chữ đen, có mũi tên | Lối thoát khỏi đường băng sắp tới |
| Biển đã rời đường băng | Nền vàng, hình vạch dừng chờ màu đen | Máy bay đã ra khỏi khu vực bảo vệ đường băng |
Ở mỗi ngã rẽ, biển thường xếp thành một cụm: biển vị trí (đen) đứng giữa, các biển chỉ hướng (vàng) xếp hai bên theo thứ tự mũi tên từ trái qua phải, như kim đồng hồ. Phi công đọc một lượt là biết: "mình đang ở B, rẽ trái là C, rẽ phải là D, đi thẳng vẫn là B".
Cách đặt tên đường lăn
Đường lăn được đặt tên bằng chữ cái, có khi kèm số. Đường lăn chạy song song đường băng thường mang một chữ cái (A, B), các đường lăn nối vuông góc mang chữ cái kèm số (A1, A2, A3…). Qua vô tuyến chúng được đọc bằng bảng chữ cái phiên âm: "Alpha One", "Bravo".
Phụ ước 14 khuyến nghị tránh dùng các chữ I, O và X: chữ I và O dễ nhầm với số 1 và số 0, còn chữ X dễ nhầm với dấu đóng cửa. Nhiều sân bay cũng tránh các tên dễ nghe nhầm qua vô tuyến hoặc trùng với tên đường băng.
Vạch sơn trên đường lăn
Mọi vạch trên đường lăn màu vàng, đối lập với vạch trắng trên đường băng:
- Vạch tim: một đường vàng liền, phi công giữ bánh mũi đè lên nó. Ở đoạn rẽ, vạch cong được tính để bánh chính không lọt ra khỏi mép đường lăn.
- Vạch lề: hai đường vàng liền song song ở mép, cho biết bên ngoài là lề không chịu lực.
- Vạch vị trí dừng chờ kiểu A: bốn vạch vàng chắn ngang, hai liền hai đứt. Phía có vạch liền quay về đường lăn: phi công đi tới vạch liền thì phải dừng, chưa được vượt. Phía có vạch đứt quay về đường băng: máy bay rời đường băng phải lăn hết qua vạch này mới tính là đã ra khỏi đường băng.
- Vạch vị trí dừng chờ kiểu B: trông như một cái thang nằm ngang, đánh dấu vị trí dừng chờ loại II/III, lùi xa hơn.
- Vạch tim tăng cường: trước vị trí dừng chờ, vạch tim có thêm hai hàng vạch đứt song song hai bên, như lời nhắc "sắp tới đường băng, chuẩn bị dừng".
Những chỗ hay xảy ra nhầm lẫn được đánh dấu trên bản đồ sân bay là "điểm nóng" (hot spot), kèm ghi chú. Phi công chuẩn bị bay tới một sân bay lạ thường đọc kỹ các điểm này trước.
Đèn đường lăn: xanh lá, xanh lam, đỏ và vàng nhấp nháy
Ban đêm và khi tầm nhìn thấp, đèn thay vạch sơn làm việc chỉ đường:
- Đèn tim đường lăn màu xanh lá: gắn chìm dọc tim. Ở lối thoát khỏi đường băng, đèn tim xen kẽ xanh lá và vàng cho tới hết khu vực bảo vệ đường băng, như báo "bạn vẫn còn trong vùng nhạy cảm".
- Đèn lề đường lăn màu xanh lam: đặt dọc mép. Những sân bay nhỏ không có đèn tim chỉ dùng đèn lề xanh lam.
- Thanh đèn dừng màu đỏ: một hàng đèn đỏ gắn chìm chắn ngang đường lăn tại vị trí dừng chờ, do kiểm soát viên bật tắt. Quy tắc của ICAO rất rõ: không được vượt qua thanh đèn dừng đang sáng, kể cả khi đã nghe huấn lệnh qua vô tuyến; phải chờ đèn tắt. Ở nhiều sân bay, khi thanh đỏ tắt, một đoạn đèn tim xanh phía trước bật lên như mời đi tiếp.
- Đèn cảnh báo đường băng màu vàng nhấp nháy: một cặp đèn vàng chớp luân phiên đặt hai bên vị trí dừng chờ, hoặc một hàng đèn vàng gắn chìm chắn ngang. Chúng không ra lệnh mà nhắc: phía trước là đường băng.
Một số sân bay lớn ở Mỹ còn có hệ thống đèn trạng thái đường băng (runway status lights): đèn đỏ gắn chìm tự bật khi radar mặt đất phát hiện đường băng phía trước đang có máy bay tốc độ cao, bất kể kiểm soát viên nói gì. Đây là một lớp an toàn thêm, độc lập với con người.
Biển báo ra đời và chuẩn hoá thế nào
Sân bay thời đầu chỉ là bãi cỏ, máy bay chạy đâu cũng được. Khi đường băng trải nhựa và đường lăn xuất hiện, mỗi sân bay, mỗi nước làm biển theo kiểu riêng. Từ khi ICAO thành lập năm 1947, Phụ ước 14 dần thống nhất màu sắc, kích thước, kiểu chữ và vị trí đặt biển. Biển phải phát sáng từ bên trong hoặc phản quang ban đêm, đủ cao để đọc từ buồng lái nhưng đủ thấp để không bị cánh hay động cơ quẹt vào, và chân biển phải dễ gãy. Kích thước chữ tăng theo cỡ sân bay: sân bay lớn dùng chữ cao tới 40 cm.
Ngày nay, khi ngồi ghế cửa sổ lúc máy bay lăn ra, bạn có thể tự đọc lộ trình: biển đen chữ vàng cho biết đang ở đường lăn nào, cụm biển vàng ở ngã rẽ, rồi tới biển đỏ ghi số đường băng và hàng vạch vàng chắn ngang. Máy bay dừng ở đó, chờ một câu ngắn từ đài kiểm soát rồi mới lăn vào đường băng.
Câu hỏi thường gặp
Biển đỏ chữ trắng ở sân bay nghĩa là gì?
Đó là biển bắt buộc, thường ghi tên đường băng phía trước. Phi công phải dừng lại trước biển và chỉ được đi tiếp khi đài kiểm soát cho phép.
Biển vàng chữ đen và biển đen chữ vàng khác nhau thế nào?
Biển đen chữ vàng là biển vị trí, cho biết máy bay đang ở đường lăn nào. Biển vàng chữ đen là biển chỉ hướng, cho biết các đường lăn hoặc điểm đến ở ngã rẽ phía trước nằm hướng nào.
Vạch vàng hai liền hai đứt trên đường lăn là gì?
Đó là vạch vị trí dừng chờ trước đường băng. Phi công lăn tới phía vạch liền phải dừng lại; phía vạch đứt quay về đường băng, máy bay rời đường băng phải lăn qua hết vạch này mới tính là đã ra khỏi đường băng.
Đèn xanh dương ở sân bay là đèn gì?
Đèn xanh dương là đèn lề đường lăn. Đường lăn còn có đèn tim xanh lá, còn đường băng dùng đèn trắng, xanh lá ở ngưỡng và đỏ ở cuối.
Xâm nhập đường băng là gì?
Đó là khi máy bay, xe hoặc người đi vào đường băng mà không được phép. Biển đỏ, vạch dừng chờ, thanh đèn dừng và đèn vàng nhấp nháy đều được thiết kế để ngăn tình huống này.
