Ở Việt Nam, một sân bay không do một đơn vị duy nhất vận hành. Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) khai thác 21 trên 22 cảng hàng không đang hoạt động; Cục Hàng không Việt Nam và các Cảng vụ hàng không quản lý nhà nước; Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam điều hành máy bay trên trời; còn phục vụ mặt đất, xăng dầu, suất ăn do nhiều doanh nghiệp khác đảm nhận. Ngoại lệ đáng chú ý là Vân Đồn ở Quảng Ninh, sân bay đầu tiên do doanh nghiệp tư nhân đầu tư và khai thác.
Bản đồ các bên trong một sân bay
Người làm việc lâu năm ở sân bay hay ví nó như một khu chung cư lớn: có chủ toà nhà, có ban quản lý, có cơ quan nhà nước đóng tại chỗ, và rất nhiều nhà thầu dịch vụ. Hành khách chỉ thấy quầy thủ tục và cửa ra máy bay, nhưng đằng sau mỗi chuyến bay là hàng chục đơn vị phối hợp.
| Đơn vị | Vai trò chính | Hành khách gặp ở đâu |
|---|---|---|
| ACV (hoặc chủ sân bay tư nhân) | Khai thác nhà ga, sân đỗ, hạ tầng; an ninh hàng không tại sân bay | Nhà ga, quầy thông tin, khu soi chiếu, xe đẩy, nhà vệ sinh |
| Cục Hàng không Việt Nam | Quản lý nhà nước về hàng không dân dụng, cấp phép, ban hành quy định | Ít gặp trực tiếp |
| Cảng vụ hàng không miền Bắc, miền Trung, miền Nam | Giám sát hoạt động tại từng sân bay, xử lý vi phạm, tiếp nhận phản ánh | Văn phòng hoặc quầy cảng vụ trong nhà ga |
| Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam | Kiểm soát không lưu, dẫn đường, thông tin, giám sát | Đài kiểm soát không lưu nhìn từ xa |
| Hãng hàng không | Vận chuyển, làm thủ tục, chịu trách nhiệm về chuyến bay và hành lý | Quầy thủ tục, cửa ra máy bay, trên máy bay |
| Doanh nghiệp phục vụ mặt đất | Xếp dỡ hành lý, kéo đẩy máy bay, xe thang, xe buýt sân đỗ | Người mặc áo phản quang trên sân đỗ |
| Hải quan, công an cửa khẩu, kiểm dịch | Kiểm soát xuất nhập cảnh, hàng hoá, dịch bệnh | Quầy xuất nhập cảnh, lối khai báo hải quan |
ACV: từ ba tổng công ty miền thành một
Trước năm 2012, các sân bay Việt Nam do ba đơn vị quản lý theo vùng: Tổng công ty Cảng hàng không miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Năm 2012, ba đơn vị này được hợp nhất thành Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV). Việc hợp nhất giúp điều phối vốn giữa các sân bay: tiền thu từ những sân bay lớn có lãi như Tân Sơn Nhất, Nội Bài có thể dùng để duy trì những sân bay nhỏ ít khách.
ACV được cổ phần hoá trong giai đoạn 2015–2016, nhưng Nhà nước vẫn nắm phần vốn áp đảo, khoảng 95%. Cổ phiếu của ACV giao dịch trên sàn chứng khoán, và đây thường là một trong những doanh nghiệp có giá trị vốn hoá lớn nhất thị trường. ACV cũng là chủ đầu tư phần lớn nhất của sân bay Long Thành và nhà ga T3 Tân Sơn Nhất.
ACV kiếm tiền từ đâu
Nguồn thu của một nhà khai thác cảng hàng không thường chia hai nhóm:
- Thu hàng không: phí phục vụ hành khách (đã gồm trong giá vé), phí cất hạ cánh, phí sân đỗ máy bay, phí soi chiếu an ninh. Các mức phí này do Nhà nước quy định khung, không tự đặt tuỳ ý.
- Thu phi hàng không: cho thuê mặt bằng bán lẻ, ăn uống, miễn thuế, quảng cáo, bãi đỗ xe, phòng chờ.
Ở các sân bay lớn trên thế giới, phần thu phi hàng không ngày càng quan trọng, có nơi chiếm gần một nửa tổng thu. Đó là lý do nhà ga hiện đại thường bố trí khu thương mại ngay sau điểm soi chiếu, nơi hành khách đã xong thủ tục và có thời gian chờ.
Đường băng của ai: câu chuyện ít người biết
Có một chi tiết khiến nhiều người ngạc nhiên: trong nhiều năm, ACV không phải là chủ của đường băng tại chính các sân bay mình khai thác. Đường cất hạ cánh, đường lăn và một số hạ tầng dùng chung được xếp vào tài sản kết cấu hạ tầng của Nhà nước, giao cho Cục Hàng không quản lý, và việc sửa chữa lớn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.
Hệ quả lộ rõ vào khoảng năm 2019–2020: đường băng ở Nội Bài và Tân Sơn Nhất xuống cấp nghiêm trọng, mặt đường nứt, lún, trong khi vốn ngân sách chưa bố trí kịp. Cục Hàng không đã cảnh báo có thể phải hạn chế khai thác nếu không sửa kịp. Năm 2020, Chính phủ cho phép ACV tự bỏ vốn sửa chữa đường băng ở hai sân bay này, tận dụng giai đoạn lượng chuyến bay giảm mạnh để thi công. Sau đó, khung pháp lý được điều chỉnh để giao tài sản đường cất hạ cánh cho doanh nghiệp cảng hàng không quản lý, giúp việc duy tu không phải chờ ngân sách.
Câu chuyện này cho thấy một nguyên tắc của ngành: ai chịu trách nhiệm duy tu thì cũng nên là người có quyền và có nguồn tiền để làm. Đường băng là thứ không thể "để mai sửa".
Tư nhân vào sân bay: Vân Đồn và các nhà ga riêng
Từ giữa thập niên 2010, Việt Nam bắt đầu cho doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư cảng hàng không:
- Nhà ga T2 Đà Nẵng (khánh thành 2017) và nhà ga T2 Cam Ranh (khánh thành 2018) do các công ty cổ phần riêng đầu tư và khai thác, không phải ACV trực tiếp làm, trong khi đường băng và sân đỗ vẫn do bên khác quản lý.
- Vân Đồn (khai trương cuối năm 2018) là cả một sân bay do Sun Group đầu tư theo hợp đồng BOT, tự khai thác nhà ga lẫn hạ tầng.
- Gia Bình ở Bắc Ninh, bổ sung vào quy hoạch năm 2025, do doanh nghiệp tư nhân đầu tư.
- Các dự án mở rộng như Phú Quốc, Phan Thiết hay Quảng Trị cũng có phương án kêu gọi tư nhân tham gia dưới nhiều hình thức.
Lợi thế của tư nhân là vốn và tốc độ. Thách thức là bài toán khách: sân bay tư nhân phải tự thuyết phục hãng bay mở đường bay, và khi lượng khách thấp, nhà đầu tư gánh lỗ. Dù chủ sân bay là ai, các chức năng nhà nước như kiểm soát không lưu, hải quan, công an cửa khẩu vẫn do cơ quan nhà nước đảm nhận.
Cục Hàng không và Cảng vụ: người giữ luật
Cục Hàng không Việt Nam là cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành, từ năm 2025 trực thuộc Bộ Xây dựng sau khi Bộ Giao thông vận tải hợp nhất vào bộ này. Cục cấp phép cho hãng bay, cho sân bay, cho người lái và kỹ sư, ban hành các quy định khai thác và an toàn.
Ở từng sân bay, đại diện của Cục là Cảng vụ hàng không. Cả nước có ba cảng vụ: miền Bắc, miền Trung và miền Nam, mỗi cảng vụ có đại diện tại các sân bay trong vùng. Cảng vụ giám sát việc chấp hành quy định của mọi đơn vị trong sân bay, xử lý vi phạm, điều phối khi có tình huống bất thường, và tiếp nhận phản ánh của hành khách.
Gặp chuyện ở sân bay thì hỏi ai
Biết ai làm gì giúp bạn tìm đúng người và đỡ mất thời gian:
- Chuyến bay chậm, huỷ, đổi giờ: hãng hàng không chịu trách nhiệm thông báo và chăm sóc hành khách theo quy định. Hỏi tại quầy của hãng.
- Hành lý hư hỏng, chậm trả: báo ngay tại quầy hành lý thất lạc của hãng hoặc đơn vị phục vụ mặt đất trước khi rời khu nhận hành lý.
- Nhà vệ sinh, điều hoà, xe đẩy, biển chỉ dẫn, bãi đỗ xe: thuộc nhà khai thác nhà ga, phản ánh tại quầy thông tin.
- Thấy không được giải quyết thoả đáng: có thể phản ánh với Cảng vụ hàng không tại sân bay, nơi giám sát việc các hãng và đơn vị dịch vụ thực hiện đúng quy định.
- Thủ tục xuất nhập cảnh, khai báo hàng hoá: hỏi công an cửa khẩu hoặc hải quan tại quầy.
Câu hỏi thường gặp
ACV là gì?
ACV là Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam, thành lập năm 2012 từ việc hợp nhất ba tổng công ty cảng hàng không miền Bắc, Trung, Nam. ACV khai thác 21 trên 22 cảng hàng không đang hoạt động, Nhà nước nắm khoảng 95% vốn.
Sân bay ở Việt Nam thuộc nhà nước hay tư nhân?
Phần lớn sân bay do ACV, doanh nghiệp Nhà nước nắm vốn chi phối, khai thác. Vân Đồn là sân bay do tư nhân đầu tư; một số nhà ga như T2 Đà Nẵng, T2 Cam Ranh cũng do doanh nghiệp tư nhân xây và khai thác.
Cảng vụ hàng không làm gì?
Cảng vụ hàng không là cơ quan đại diện Cục Hàng không tại các sân bay, giám sát việc chấp hành quy định của hãng bay và đơn vị dịch vụ, xử lý vi phạm và tiếp nhận phản ánh của hành khách. Cả nước có ba cảng vụ: miền Bắc, miền Trung và miền Nam.
Ai điều khiển máy bay cất hạ cánh ở sân bay?
Kiểm soát viên không lưu của Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam điều hành máy bay trên đường băng và trên trời. Đơn vị này độc lập với ACV, dù cùng làm việc trong sân bay.
Phí sân bay trong giá vé trả cho ai?
Phí phục vụ hành khách và phí soi chiếu an ninh in trong giá vé được hãng thu hộ rồi chuyển cho nhà khai thác sân bay. Mức phí do Nhà nước quy định khung, khác nhau giữa chuyến quốc nội và quốc tế.
